Vua Minh Mạng là ông vua siêng năng nhất nhà Nguyễn, người đặt tên nước là Đại Nam và cũng là người ký những mệnh lệnh nặng tay nhất sau vụ thành Phiên An năm 1835. Bài viết kể lại cuộc đời ông từ năm 1791 đến 1841 theo kịch bản của video, để trả lời câu hỏi: vì sao một người cẩn trọng đến từng nét chữ lại ra tay nặng đến thế?
Tóm tắt nhanh
Minh Mạng muốn gom mọi quyền hành về một mối. Ông bãi bỏ hai thành do công thần cai quản, lập Nội các và Cơ mật viện, rồi dập tắt cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi bằng một cuộc vây thành gần hai năm. Bộ máy ông dựng rất chặt chẽ trong nước, nhưng được làm ra không phải để đối mặt với tàu chiến phương Tây.
Diễn biến chính
1791–1820: đứa trẻ Gia Định thành vua
Nguyễn Phúc Đảm sinh năm 1791 ở Tân Lộc, Gia Định, khi cha là Nguyễn Ánh đang đánh nhau với Tây Sơn. Cậu là con thứ tư, mẹ là bà Trần Thị Đang nhưng được bà chính thất Tống Thị Lan nuôi dạy. Anh cả là Hoàng tử Cảnh, người được kỳ vọng nối ngôi, mất vì bệnh đậu mùa năm 1801.
Năm 1802 Gia Long thống nhất đất nước và chia ba vùng: kinh kỳ do vua cai quản, Bắc thành và Gia Định thành do các tổng trấn công thần đứng đầu. Năm 1816 Đảm được lập làm Hoàng thái tử, bỏ qua cháu đích tôn là Mỹ Đường. Năm 1817 Nguyễn Văn Thành, người từng nghiêng về phía đích tôn, uống thuốc độc sau vụ án bài thơ của con trai là Nguyễn Văn Thuyên. Đầu năm 1820 Gia Long mất, Đảm lên ngôi, niên hiệu Minh Mệnh.
1820–1830: ông vua phê son
Ngay năm đầu, dịch tả làm hơn hai mươi vạn người chết; ông mở kho phát thuốc, phát gạo và tự nhận lỗi. Về sau, mỗi sáng ông đọc kỹ tấu sớ từ khắp nơi rồi phê bằng mực son, từ giá gạo đến một con đê sắp vỡ. Những trang ấy gọi là châu bản.
Ông đặt ra phẩm hàm chín bậc, cấm quan làm việc ở quê mình, và năm 1829 lập Nội các để mọi giấy tờ đi qua một cửa. Với phương Tây, ông từ chối tiếp sứ Anh John Crawfurd năm 1822 và sứ Pháp năm 1825. Ông cũng giao Nguyễn Công Trứ khẩn hoang ven biển Bắc Kỳ, hình thành hai huyện Tiền Hải và Kim Sơn.
1831–1832: xóa hai thành, gom về Huế
Năm 1826 Tổng trấn Lê Văn Duyệt chém Phó tổng trấn Huỳnh Công Lý, cha một cung phi của vua, mà không hỏi ý Huế; vua đành nhịn. Năm 1831 ông bãi Bắc thành, chia thành nhiều tỉnh. Mùa hè 1832 Lê Văn Duyệt mất, ít tháng sau Gia Định thành bị xóa, Nam Kỳ chia thành sáu tỉnh. Cả nước có ba mươi tỉnh cùng phủ Thừa Thiên.
1833–1835: Lê Văn Khôi và thành Phiên An
Bạch Xuân Nguyên vào Gia Định tra xét những người từng được Lê Văn Duyệt che chở. Đêm mười tháng năm 1833, Lê Văn Khôi, con nuôi của Duyệt, phá ngục nổi dậy; sáu tỉnh Nam Kỳ mất trong vài tuần. Cùng năm có thêm Nông Văn Vân ở Cao Bằng và một cuộc nổi lên ở Ninh Bình, đồng thời chiếu cấm đạo được ban ra.
Khôi cầu cứu Xiêm, quân Xiêm tràn sang nhưng bị đánh bại ở Vàm Nao. Cuối năm 1834 Khôi chết bệnh, con trai tám tuổi là Lê Văn Cù được đưa lên làm chủ. Tháng 9/1835 thành Phiên An vỡ: 1.831 người bị giết và chôn chung, sáu người đứng đầu bị giải về Huế, trong đó có giáo sĩ Joseph Marchand. Cùng năm, mộ Lê Văn Duyệt bị san phẳng và đóng xiềng.
1835–1838: Cơ mật viện, Trấn Tây thành, Cửu Đỉnh, Đại Nam
Năm 1835 ông lập Cơ mật viện và dựng Trấn Tây thành ở Chân Lạp, đưa quan Việt sang cai quản. Chín cái đỉnh đồng hoàn thành năm 1837, khắc núi sông, cây cỏ, súng thần công và thuyền chiến. Năm 1838 ông đổi quốc hiệu thành Đại Nam.
1839–1841: tàu máy, sứ bộ và lúc ra đi
Năm 1839 chiếc tàu máy do thợ Việt làm chạy thử trên sông Hương, ông thưởng thợ và cho đóng thêm. Nhưng sứ bộ do Trần Viết Xương và Tôn Thất Thường dẫn đầu sang Pháp, Anh không được vua Louis Philippe tiếp. Năm 1840 người Khmer nổi dậy khắp Trấn Tây. Ngày 20/1/1841 Minh Mạng qua đời, thọ năm mươi tuổi, con là Miên Tông nối ngôi, hiệu Thiệu Trị, và xây lăng Hiếu cho cha.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Việc Gia Long hỏi ý đại thần về người nối ngôi và câu đáp của Nguyễn Văn Thành là lời kể truyền lại; vì sao ông chọn con thứ đến nay vẫn chỉ là đoán.
- Án Lê Văn Duyệt: triều đình nêu nhiều tội trạng, nhưng nhiều người tin đó trước hết là bản án chính trị để chặt nốt gốc của Gia Định thành.
- Con số 1.831 người ở Mả Ngụy là số sử chép; không rõ bao nhiêu là lính, bao nhiêu là dân thường.
- Số người bị xử trong thời cấm đạo khác nhau tùy ghi chép của triều đình hay của giáo hội.
- Tàu máy 1839: có tài liệu nói thợ Việt tự đóng, có tài liệu nói chủ yếu mua tàu Tây về làm theo.
- Việc vua Pháp không tiếp sứ bộ năm 1840 chủ yếu do người Pháp chép lại, mỗi bên giải thích lý do một kiểu.
- Chuyện ông ngã ngựa trước khi mất, cùng những lời dặn dò về người Tây, chỉ là một trong vài lời kể nên được nghe như cách hậu thế hình dung về ông.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Theo kịch bản, Minh Mạng thắng nhờ siêng năng, kỷ luật và hiểu sức mạnh của luật lệ hơn gươm giáo: ông biến một đất nước của những ông vua nhỏ thành một nhà nước chỉ có một trung tâm. Dấu vết còn lại là Cửu Đỉnh ở Huế, châu bản son đỏ và những đường ranh giới tỉnh thành.
Điểm yếu cũng nằm ở đó. Ông tin đóng cửa thì an toàn và nỗi sợ giữ được lòng người, từ Gia Định đến Nam Vang. Sáu năm sau khi ông mất, tàu Pháp nổ súng ở Đà Nẵng; năm 1858 quân Pháp đổ bộ Sơn Trà rồi kéo vào Gia Định. Câu hỏi video để lại là nhà nước ấy che chở hay giam hãm chính con cháu ông.
Câu hỏi thường gặp
Vua Minh Mạng là ai?
Minh Mạng (tên Nguyễn Phúc Đảm, niên hiệu Minh Mệnh) là con thứ tư của Gia Long và là vị vua thứ hai của nhà Nguyễn. Ông sinh năm 1791, lên ngôi năm 1820 và mất năm 1841.
Mả Ngụy ở Sài Gòn là gì?
Đó là nơi chôn chung 1.831 người trong thành Phiên An sau khi thành vỡ tháng 9/1835, theo con số sử chép. Triều đình dựng bia trên hố, dân gian về sau gọi là Mả Ngụy.
Vì sao mộ Lê Văn Duyệt bị san phẳng?
Năm 1835 triều đình truy tội Lê Văn Duyệt, trong đó có tội nuôi dưỡng kẻ phản nghịch là Lê Văn Khôi, rồi san mộ và đóng xiềng lên trên. Nhiều người tin đây trước hết là một bản án chính trị.
Minh Mạng đổi quốc hiệu thành Đại Nam khi nào?
Năm 1838. Từ đó đất nước mang tên Đại Nam, và chiếu chỉ được sao gửi đến ba mươi tỉnh cũng như Trấn Tây thành.
Tàu máy đầu tiên của Việt Nam chạy thử khi nào?
Năm 1839 trên sông Hương; sử ghi máy chuyển động linh hoạt, đi lại nhanh chóng. Có tài liệu nói thợ Việt tự đóng, có tài liệu nói phần lớn là mua tàu Tây rồi làm theo.
Châu bản là gì?
Là những tờ tấu sớ có lời phê bằng mực son của nhà vua. Hàng vạn tờ châu bản của Minh Mạng vẫn còn được giữ trong kho lưu trữ.
Nguồn tham khảo
- Đại Nam thực lục (trích trong SGK Lịch sử 7 về chạy thử tàu máy)
- Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược
- Choi Byung Wook, Southern Vietnam under the Reign of Minh Mạng
- Saigoneer, The Story of Saigon's Graveyard of Traitors
- Báo Pháp luật, Tổng trấn Gia Định thành chết rồi vẫn mang án oan
- lsvn.vn, Hai vụ án nổi tiếng của triều Nguyễn qua sách cổ
- Tuổi Trẻ, Người Việt chinh phục đại dương
- Wikipedia: Minh Mạng; Lê Văn Khôi revolt; Citadel of Saigon; France–Vietnam relations
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
