Lý Công Uẩn, tức vua Lý Thái Tổ, là người dời đô ra Thăng Long, nhưng cuộc lên ngôi của ông năm 1009 vẫn còn nhiều khoảng tối. Ông sinh năm 974, lớn lên bên cửa chùa, rồi đi lính ở Hoa Lư và bước lên ngai vàng sau cái chết của vị vua cuối nhà Tiền Lê. Bài này kể lại hành trình ấy, tách điều sử chép khá chắc khỏi giai thoại và những điểm còn tranh cãi.

Tóm tắt nhanh

Lý Công Uẩn là đứa trẻ không rõ cha, được nhà chùa nuôi dạy, sau làm chỉ huy đội quân bảo vệ vua Lê Long Đĩnh. Khi Long Đĩnh chết năm 1009, con vua còn quá nhỏ, triều thần tôn ông lên ngôi, có lời sấm và sự giúp sức của thiền sư Vạn Hạnh dọn đường. Ông dời đô ra Thăng Long năm 1010 và lập thái tử sớm, nhờ đó triều Lý đứng được 216 năm, trong khi hai triều Đinh và Tiền Lê cộng lại chỉ hơn bốn mươi năm.

Diễn biến chính

974: Sinh ở Cổ Pháp, lớn lên nhờ nhà chùa

Đại Việt sử ký toàn thư chép ông sinh ngày mười hai tháng hai năm Giáp Tuất (974) ở Cổ Pháp, nay thuộc Từ Sơn, Bắc Ninh. Mẹ ông họ Phạm, còn cha là ai thì chính sử không nói. Năm ba tuổi ông được Lý Khánh Văn nhận làm con nuôi và mang họ Lý. Lớn thêm, ông học ở chùa Lục Tổ, nơi có thiền sư Vạn Hạnh.

1005: Ôm xác vua mà khóc

Vua Lê Đại Hành mất mùa xuân năm 1005. Các hoàng tử tranh giành suốt tám tháng, rồi Long Việt lên ngôi và ba ngày sau bị em là Lê Long Đĩnh giết. Toàn thư chép bầy tôi đều chạy, chỉ có Điện tiền quân Lý Công Uẩn ôm xác mà khóc. Long Đĩnh khen lòng trung và thăng chức cho ông. Việt sử lược cũng giữ lại cảnh này nên đây là một trong những chi tiết chắc chắn về ông trước khi lên ngôi.

1005–1009: Nắm cấm quân bên cạnh Long Đĩnh

Đến cuối đời Long Đĩnh, ông giữ chức Tả thân vệ điện tiền chỉ huy sứ, tức chỉ huy đội quân ở sát bên vua. Sử Tống còn chép Long Đĩnh từng cho ông mang họ Lê. Thời ấy, ai nắm cấm quân thì ở gần ngai vàng nhất, như Lê Hoàn từng đi con đường đó.

1009: Lời sấm và hai ngày lên ngôi

Toàn thư kể ở quê ông có cây gạo bị sét đánh, trên đó hiện bài sấm chơi chữ, ý rằng họ Lê rụng và họ Lý dựng lên. Vạn Hạnh là người giải nghĩa. Mùa đông năm 1009 Long Đĩnh chết, mới hai mươi bốn tuổi, để lại đứa con còn nhỏ. Quan hầu cận Đào Cam Mộc khuyên Lý Công Uẩn nhận ngôi. Ông tỏ ý từ chối trước, rồi hai ngày sau triều thần tôn ông làm hoàng đế. Sử Việt không chép trận đánh nào.

1010: Chiếu dời đô và Thăng Long

Mùa xuân 1010 ông ban Chiếu dời đô, nêu việc các triều Thương, Chu từng dời đô và cho rằng Đinh, Lê cứ đóng ở Hoa Lư nên vận ngắn. Mùa thu năm đó ông về Đại La và đổi tên thành Thăng Long. Khảo cổ ở khu 18 Hoàng Diệu (2002–2004) tìm thấy móng công trình, hệ thống thoát nước và gạch lát thời Lý. Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh năm 2010. Ông cũng chia nước thành hai mươi bốn lộ, đặt các loại thuế năm 1013, và nhận tước vương từ nhà Tống.

1012–1028: Lập thái tử và giữ ngôi cho con

Năm 1012 ông lập con trưởng Phật Mã làm thái tử, khi cậu mới khoảng mười hai tuổi, rồi giao cho cầm quân nhiều nơi, trong đó có cuộc đánh Chiêm Thành năm 1020. Mùa xuân 1028 ông mất ở điện Long An. Ba hoàng tử đem quân phục trong cấm thành để cướp ngôi, nhưng tướng Lê Phụng Hiểu giết Vũ Đức vương, hai người còn lại bỏ chạy. Phật Mã lên ngôi, tức Lý Thái Tông.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Gốc gác: chuyện mẹ ông thụ thai bên chùa Tiêu Sơn bị Hoàng Xuân Hãn cho là chắc bịa ra. Các giả thuyết về cha đều không có bằng chứng. Một số sách Tống gọi ông là người đất Mân, nhưng chúng ra đời trong bối cảnh chiến tranh Tống – Đại Việt; kênh không kết luận.
  • Lời tiên tri và điềm lạ: lời Vạn Hạnh, Đa Bảo, con chó trắng, quả vải có hạt mận đều được kênh xếp vào giai thoại. Người dịch Thiền uyển tập anh ghi rằng tương truyền chính Vạn Hạnh làm ra bài sấm. Toàn thư chép sấm kết bằng sáu bảy năm, còn Việt sử lược chép sáu bảy ngày.
  • Năm 1009: sử Việt kể một cuộc chuyển giao êm thấm. Sử Tống chép ông đánh giết Minh Đề và Minh Xưởng. Cả sử Tống cẩn trọng lẫn sử Việt đều nhận Long Đĩnh chết chứ không bị giết. Số phận đứa con thơ của Long Đĩnh không nguồn nào nói.
  • Lê Long Đĩnh: các trang kể tội tàn bạo được soạn hàng trăm năm sau, khi cần lý do thay triều. Chính Toàn thư cũng chép chuyện ông xin kinh Đại tạng và nhiều lần thân chinh. Kênh không cho rằng Long Đĩnh vô tội, chỉ nhắc rằng chi tiết cụ thể có thể bị phóng đại.
  • Tuổi thọ: Toàn thư chép 55 tuổi, Việt sử lược 56, Tống sử chép 44.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Theo nhận định của kênh, ông thắng vì có đủ ba thứ: quân cấm vệ, mạng lưới nhà chùa và sự kiên nhẫn. Nhưng điều giúp triều Lý bền là hai quyết định sau đó: rời Hoa Lư đến một kinh đô không thuộc dòng họ nào, và chuẩn bị người nối ngôi từ mười sáu năm trước khi mất, tức sửa đúng lỗ hổng đã làm nhà Đinh, nhà Lê sụp đổ.

Cái giá cũng đáng ghi nhận: một chính danh dựng bằng sấm truyền cần một vị vua trước thật xấu xa, nên chân dung Long Đĩnh có lẽ bị tô đen. Lê Văn Hưu còn phê việc dựng tám chùa là tốn sức dân, dù kênh nhắc rằng thế kỷ mười một chùa cũng là trường học và nơi giữ chữ. Một nghìn năm sau, cái tên Thăng Long vẫn còn, và những viên gạch thời Lý dưới lòng Hà Nội không cần lời sấm nào để chứng minh.

Câu hỏi thường gặp

Lý Công Uẩn có phải là nhà sư không?

Không có nguồn nào được dẫn cho thấy ông xuống tóc hay thụ giới. Việt sử lược chỉ viết ông lúc nhỏ du học ở chùa Lục Tổ. Hình ảnh nhà sư lên ngôi chủ yếu đến từ cách kể dân gian và tiểu thuyết đời sau.

Cha của Lý Công Uẩn là ai?

Chính sử không trả lời được. Toàn thư kể mẹ ông họ Phạm mang thai sau khi đi chơi chùa Tiêu Sơn, và lúc ba tuổi ông được Lý Khánh Văn nhận làm con nuôi. Các giả thuyết khác đều không có bằng chứng.

Lý Công Uẩn lên ngôi năm nào và bằng cách nào?

Năm 1009, hai ngày sau khi Lê Long Đĩnh chết, theo Toàn thư triều thần tôn ông lên ngôi. Sử Tống lại chép rằng ông đánh giết hai người em của Long Đĩnh là Minh Đề và Minh Xưởng.

Vì sao Lý Công Uẩn dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long?

Chiếu dời đô nêu lý do Hoa Lư chật hẹp, còn Đại La là nơi thắng địa, đồng thời cho rằng hai nhà Đinh, Lê đóng đô cũ nên vận ngắn. Video cho rằng còn có lý do chính trị, vì Hoa Lư gắn chặt với hai dòng họ cũ.

Vì sao nhà Lý bền hơn nhà Đinh và Tiền Lê?

Theo nhận định của kênh, ông rời Hoa Lư đến kinh đô mới và lập thái tử từ năm 1012, sớm hơn nhiều so với vua Lê Đại Hành. Nhờ vậy năm 1028 thái tử Phật Mã giữ được ngôi.

Nguồn tham khảo

  • Đại Việt sử ký toàn thư (Bản kỷ quyển 1–2)
  • Việt sử lược
  • Thiền uyển tập anh (bản dịch Ngô Đức Thọ)
  • Tống sử (Giao Chỉ truyện)
  • Tục tư trị thông giám trường biên (quyển 73)
  • Mộng khê bút đàm
  • Nguyễn Phúc Anh (2012), Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.