Nguyễn Hữu Chỉnh, thường gọi là Cống Chỉnh, là người đã dẫn đường cho quân Tây Sơn tiến ra Bắc Hà năm 1786, rồi chết ở cửa thành Thăng Long dưới tay chính một tướng Tây Sơn chưa đầy hai năm sau. Cuộc đời ông gắn với ba lần đổi chủ và ba con thuyền, và câu hỏi vẫn còn đó: ông là kẻ phản trắc hay một bộ óc mưu lược sinh nhầm thời loạn?
Tóm tắt nhanh
Nguyễn Hữu Chỉnh xuất thân xứ Nghệ, đi lên nhờ sự bảo trợ của tướng Hoàng Ngũ Phúc ở phủ chúa Trịnh. Khi chỗ dựa sụp đổ năm 1782, ông vào Nam theo Tây Sơn, khuyên Nguyễn Huệ phò Lê diệt Trịnh năm 1786, bị bỏ lại ở Thăng Long, rồi quay sang giúp vua Lê Chiêu Thống. Ông nắm quyền ở Bắc Hà, nhưng thế lực dựa vào người khác nên sụp đổ nhanh. Ông thua Vũ Văn Nhậm và bị xử tử cuối năm Đinh Mùi, tức khoảng đầu năm 1788.
Diễn biến chính
Khoảng 1741: Cống Chỉnh xứ Nghệ
Ông sinh ở xã Đông Hải, huyện Chân Phúc, trấn Nghệ An (nay thuộc Nghi Lộc). Chính sử không chép năm sinh; một số tài liệu đời sau ghi khoảng năm 1741. Cương mục chép ông đỗ Hương tiến khi còn trẻ và có tính hào phóng, không bó buộc vào khuôn phép.
1775: Gia khách của Hoàng Ngũ Phúc
Hoàng Ngũ Phúc khen ông có tài khác thường và dùng làm gia khách. Khi quân Trịnh vào Phú Xuân đầu năm 1775 và Nguyễn Nhạc xin hàng, theo Cương mục chính ông được giao mang sắc, ấn, cờ và kiếm đến ban cho Nhạc. Sau khi Ngũ Phúc mất năm 1776, ông theo Hoàng Đình Bảo (Quận Huy), giữ một cơ quân ở Nghệ An và luyện thủy quân.
1782: Con thuyền thứ nhất
Trịnh Sâm qua đời, kiêu binh nổi loạn, Quận Huy bị giết giữa kinh thành. Theo Việt Nam sử lược, ông định cùng trấn thủ Nghệ An Vũ Tá Dao giữ đất tự lập nhưng không thành. Ông bèn cùng Hoàng Viết Tuyển đưa gia quyến vượt biển vào Quy Nhơn và được Nguyễn Nhạc đãi làm thượng khách.
1786: Hiến kế phò Lê diệt Trịnh
Sau khi Phú Xuân thất thủ, lệnh của Nguyễn Nhạc chỉ dừng ở Thuận Hóa. Ông khuyên Nguyễn Huệ mượn danh nghĩa phò Lê diệt Trịnh để tiến ra Bắc, và nói kiểu mệnh là tội nhỏ, việc làm là công to. Ông được giao làm tiên phong thủy quân; quân Trịnh tan rã trong khoảng một tháng, chúa Trịnh Khải tự tử. Ở Thăng Long, ông được vua Lê phong tước công.
Tháng tám 1786: Con thuyền thứ hai
Nguyễn Nhạc ra Bắc, nghi ông lộng quyền. Theo Cương mục, đêm mười bảy hai anh em Tây Sơn bí mật rút quân về Nam mà không báo cho ông. Ông cướp một chiếc thuyền buôn đuổi theo, bị dân Thăng Long ném gạch ngói. Ông được giữ lại Nghệ An cùng tướng Nguyễn Duệ.
1787: Đại tư đồ triều Lê
Vua Lê Chiêu Thống bí mật gọi ông ra giúp. Ông kéo hơn một vạn quân, dẹp Trịnh Bồng và được phong Đại tư đồ, tước công. Về sau Cương mục chép ông bỏ lễ triều yết, mở phủ riêng cho con trai là Hữu Du, chuyên quyền; vua sợ ông đến mức từng định đầu độc nhưng bị can ngăn. Ông bí mật liên lạc với Nguyễn Duệ, còn triều đình đòi lại đất Nghệ An. Nguyễn Huệ sai Vũ Văn Nhậm ra Bắc.
Cuối năm Đinh Mùi (đầu 1788): Con thuyền thứ ba và cái chết
Ông đem đại quân chặn địch ở sông Thanh Quyết. Theo Cương mục, ban đêm quân Tây Sơn bơi sang, buộc thừng vào thuyền của Hữu Du rồi kéo về bờ bên kia. Quân ông tan vỡ, kinh thành mất chỉ chừng một tuần sau. Ông đưa vua chạy lên Yên Thế, bị truy kích ở Mục Sơn, con trai tử trận, còn ông bị bắt vì ngựa què. Vũ Văn Nhậm kể tội bất trung rồi sai xé xác ông ở cửa thành.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Năm sinh và năm mất: chính sử không chép năm sinh. Ông chết tháng Chạp năm Đinh Mùi nên có sách ghi 1787, nhưng theo dương lịch là khoảng tháng giêng 1788. Ngày chết cụ thể trong một số sách chưa đối chiếu được nguồn gốc.
- Câu đối “Hổ tự Tây Sơn xuất, long tòng Đông Hải lai”: là câu truyền miệng, không rõ người đặt, chỉ là giai thoại.
- Hoàng Lê nhất thống chí: các cảnh ông chém em rể, gửi vợ con làm con tin, dìm Đỗ Thế Long xuống sông, hay những lời thoại nổi tiếng đều thuộc tiểu thuyết, không thấy chính sử xác nhận. Chính sử chỉ xác nhận vợ con ông về sau vẫn nằm trong tay anh em Tây Sơn.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Ba bản án cùng tồn tại: tiểu thuyết vẽ ông thành kẻ mồm mép nham hiểm; chính sử triều Nguyễn, dù coi Tây Sơn là giặc, lại phê ông chết theo nạn nước còn hơn nhiều người họ Trịnh; còn trí nhớ phổ thông thường đặt ông làm vai phụ đáng trách bên cạnh Quang Trung. Cùng một con người có thể được đọc rất khác nhau tùy người đọc đứng ở đâu.
Theo cách nhìn của kênh, ông thắng nhờ đọc thời cuộc nhanh hơn người khác, nhưng sai vì không bao giờ có gốc: quân, danh nghĩa và chủ đều là mượn. Gọi ông là kẻ phản trắc thì chưa công bằng, vì thời ấy nhiều người đổi chủ; ông chỉ đổi công khai và liều lĩnh hơn, rồi thất bại. Chính ông góp tay khép lại thế một nước hai người cai trị kéo dài hơn hai trăm năm. Bài học còn lại là lời cảnh báo cho những người giỏi đọc lòng người mà quên đọc vị trí của chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Hữu Chỉnh là ai?
Ông là người xứ Nghệ An, thường gọi là Cống Chỉnh vì đỗ hương cống thuở trẻ. Ông làm gia khách của Hoàng Ngũ Phúc, sau theo Tây Sơn, rồi quay về giúp vua Lê Chiêu Thống.
Vì sao ông được gọi là Cống Chỉnh?
Theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục, lúc trẻ ông đỗ Hương tiến. Sách sử đầu thế kỷ XX nói cụ thể là đỗ năm mười sáu tuổi, nên người ta gọi ông là Cống Chỉnh.
Ông có công gì trong việc Tây Sơn ra Bắc năm 1786?
Các bộ sử đều ghi ông là người khuyên Nguyễn Huệ mượn danh nghĩa phò Lê diệt Trịnh. Tuy vậy, người cầm quân và quyết định là Nguyễn Huệ, còn ông là người mở đường và chỉ đường.
Nguyễn Hữu Chỉnh chết như thế nào?
Ông thua ở Mục Sơn vùng Yên Thế, bị bắt vì ngựa què, rồi bị giải về Thăng Long. Theo Cương mục, Vũ Văn Nhậm kể tội bất trung và sai xé xác ông ở cửa thành vào khoảng đầu năm 1788.
Hình ảnh Cống Chỉnh nham hiểm trong Hoàng Lê nhất thống chí có đáng tin không?
Đó là tiểu thuyết lịch sử, không phải biên bản. Nhiều cảnh như chém em rể hay dìm Đỗ Thế Long xuống sông chỉ có trong tiểu thuyết, không thấy chính sử nào chép.
Nguồn tham khảo
- Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Chính biên q.44–47 (bản dịch Viện Sử học)
- Nguyễn Duy Chính, “Lê Duy Kỳ (1766-1793): đáng thương hay đáng trách?”, kỳ 1, Nghiên cứu và Phát triển 6(89), 2011
- Ngô gia văn phái, Hoàng Lê nhất thống chí (bản dịch Ngô Tất Tố; tiểu thuyết lịch sử)
- Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, quyển II, chương IX và X
- Wikipedia tiếng Việt: các mục “Vũ Văn Nhậm” và “Nguyễn Hữu Chỉnh”
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
