Walt Disney từng mất chính nhân vật mình vẽ ra: chú thỏ Oswald, năm 1928, khi ông mới 26 tuổi. Bài viết này tóm tắt video kể lại hành trình của Walt Disney từ cậu bé giao báo, xưởng phim phá sản ở Kansas City, vụ mất Oswald cho đến chuột Mickey, Bạch Tuyết và Disneyland. Câu chuyện đáng đọc vì nó cho thấy một dòng trong hợp đồng có thể quyết định ai là chủ của thứ mình sáng tạo.
Tóm tắt nhanh
Walt Disney không thành công nhờ một lần vượt khó duy nhất. Ông mất phim của xưởng Laugh-O-Gram năm 1923, mất Oswald năm 1928, rồi mất người cộng sự thân Ub Iwerks năm 1930. Mickey ra đời khi ông đã học được rằng phải giữ quyền đứng tên nhân vật của mình. Sau này ông cũng có lúc ở phía bên kia bàn, trong vụ đình công năm 1941. Bài học kịch bản rút ra không phải là "đừng bỏ cuộc", mà là đọc kỹ ai sở hữu thứ mình làm ra trước khi ký.
Diễn biến chính
1901–1919: Cậu bé giao báo ở Kansas City
Walter Elias Disney sinh ngày 5/12/1901 ở Chicago, năm 1906 theo gia đình về trang trại ở Marceline, bang Missouri. Năm 1911 cả nhà chuyển lên Kansas City, nơi Walt và anh trai Roy giao báo cho tuyến báo của cha. Cậu dậy từ khoảng ba rưỡi sáng suốt hơn sáu năm. Năm 1918 ông khai man tuổi để vào Hội Chữ thập đỏ, sang Pháp lái xe cứu thương và không học xong trung học.
Năm 1919, ông xin làm họa sĩ ở tờ Kansas City Star, tờ báo mình từng đi giao, nhưng không được nhận.
1919–1923: Laugh-O-Gram và lần phá sản đầu tiên
Cuối năm 1919, Walt vào làm ở một xưởng quảng cáo và gặp Ub Iwerks. Tháng 1/1920 cả hai bị cho nghỉ, công ty riêng của họ sống chừng một tháng. Sau đó Walt làm quen với hoạt hình và tháng 5/1922 lập Laugh-O-Gram Films với vốn 15.000 đô la, góp từ người thân và bạn bè.
Ngày 16/9/1922, xưởng ký hợp đồng với Pictorial Clubs: 11.000 đô la, nhưng chỉ đặt cọc 100 đô la, phần còn lại trả sau khi giao đủ sáu phim. Pictorial phá sản, công ty tiếp quản tài sản của họ, gồm cả các phim, mà không nhận nợ. Xưởng cạn tiền, trả lương một phần, và đến tháng 8/1923 thì ngừng hoạt động. Hồ sơ phá sản vẫn còn trong Lưu trữ Quốc gia Hoa Kỳ, có chữ ký của chủ tịch Walter E. Disney.
1923–1928: Disney Brothers Studio và vụ mất Oswald
Mùa hè 1923, Walt sang California với Roy. Tháng 10 năm đó hai anh em lập Disney Brothers Studio, ký bán loạt phim Alice cho nhà phân phối Margaret Winkler. Về sau Charles Mintz, chồng bà, nắm việc làm ăn và hạ giá phim xuống 1.500 đô la mỗi phim vào năm 1926.
Năm 1927 Walt và Iwerks tạo ra Oswald cho Mintz và hãng Universal; xưởng làm 26 phim Oswald. Tháng 2/1928, Walt đến New York xin tăng giá thì Mintz đòi giảm xuống khoảng 1.800 đô la. Theo hợp đồng, Oswald thuộc về Universal, không thuộc về Walt, và Mintz đã bí mật ký với phần lớn họa sĩ của xưởng. Iwerks từ chối lời mời, Les Clark cũng ở lại.
1928: Mickey ra đời và bài toán âm thanh
Theo lời kể, trên chuyến tàu về nhà Walt phác ra một con chuột nhỏ, tên định đặt là Mortimer và được vợ ông là Lillian đổi thành Mickey. Có tài liệu xác nhận rằng Iwerks thiết kế hình dáng Mickey còn Walt lồng tiếng cho nhân vật đến năm 1947. Hai phim câm đầu tiên không tìm được nhà phân phối, nên Walt đặt cược vào phim có tiếng.
Hai tập đoàn âm thanh lớn không nhận làm cho ông, ông phải dùng hệ thống Cinephone của Pat Powers, bị nhiều người coi là hàng lậu. Phim Steamboat Willie ra mắt ngày 18/11/1928 ở rạp Colony, New York, rạp do chính Universal điều hành. Nhưng Powers vừa cho thuê thiết bị vừa phân phối phim, và tiền về xưởng chỉ nhỏ giọt.
1929–1932: Iwerks rời xưởng, Walt suy sụp
Năm 1930, Powers lôi kéo Iwerks ra lập xưởng riêng. Iwerks giữ 20% cổ phần; Roy trả 2.920 đô la cho phần đó dù Walt muốn trả 5.000. Để thoát Powers, Walt vay Columbia 50.000 đô la và hãng này nhận phân phối phim. Lần này ông mất người, mất tiền nhưng giữ được nhân vật. Chưa đầy hai năm sau ông suy sụp thần kinh, mất ngủ, rồi đi nghỉ dài ngày ở Cuba và Panama.
1933–1941: Bạch Tuyết và cuộc đình công
Sau thành công của Ba chú heo con (1933), Walt dồn sức cho phim dài Bạch Tuyết. Dự toán ban đầu 250.000 đô la, chi phí cuối cùng khoảng 1,5 triệu. Phim ra mắt ngày 21/12/1937 và đến tháng 5/1939 thu về 6,5 triệu đô la. Pinocchio và Fantasia lỗ năm 1940, xưởng còn nợ Bank of America 4 triệu đô la.
Trong xưởng mới ở Burbank, họa sĩ bất mãn vì chênh lệch lương, bị cắt thưởng, đặc quyền cho cấp trên và chuyện không được ghi tên. Walt sa thải Art Babbitt, và ngày 29/5/1941 cuộc đình công nổ ra. Nhiều họa sĩ giỏi ra đi, và theo kịch bản, quan hệ giữa Walt với nhân viên rạn nứt vĩnh viễn. Ngày 24/10/1947, ông ra làm chứng trước một ủy ban của Hạ viện Mỹ và nói rằng ông tin Herbert Sorrell là cộng sản.
1952–2006: Disneyland và Oswald trở về
Walt vay trên hợp đồng bảo hiểm nhân thọ và cuối năm 1952 lập công ty riêng cho dự án công viên. Công ty, đài ABC và một nhà xuất bản cùng góp vốn. Disneyland mở cửa ngày 17/7/1955. Walt mất vì ung thư phổi ngày 15/12/1966, thọ 65 tuổi. Roy hoàn tất công viên ở Florida, khai trương năm 1971 khi công ty không còn nợ. Tháng 2/2006, Disney lấy lại quyền với Oswald nhờ đổi lấy bình luận viên thể thao Al Michaels sang đài khác.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Chuyện Walt bị Kansas City Star sa thải vì "thiếu trí tưởng tượng" chỉ xuất hiện muộn trong sách tự lực. Hai cuốn tiểu sử lớn chỉ nói ông xin việc mà không được nhận.
- Chuyện chuột Mickey ra đời trên tàu và cái tên Mortimer phần lớn do chính Walt kể, và người viết tiểu sử Bob Thomas cũng thừa nhận nó bị phủ huyền thoại.
- Cụm "sự điên rồ của Disney" có báo dùng thật, nhưng có thể Walt kể đậm thêm. Chuyện ông bị 302 ngân hàng từ chối khi làm Disneyland gần như chắc là bịa.
- Các con số như giá mỗi phim Oswald, chi phí Bạch Tuyết hay số người đình công được các nguồn ghi khác nhau.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
"Đừng bỏ cuộc" là cách tóm tắt dễ nhất, nhưng Walt chưa từng bỏ cuộc mà vẫn mất phim ở Kansas City và mất Oswald. Thứ thay đổi số phận ông là một câu hỏi rất cụ thể: nhân vật này của ai. Với người vẽ logo, viết phần mềm hay dựng kênh cho người khác, kịch bản gợi ý hãy tìm dòng ấy trước khi ký, và đòi ghi ra giấy nếu chưa thấy.
Câu chuyện cũng nhắc rằng Walt có Roy đọc kỹ giấy tờ, và có cả may mắn về thời thế như cơn sốt phim có tiếng hay một ngân hàng chịu chờ qua chiến tranh. Ông cũng từng quên ghi công những người cộng sự, và cái giá của điều đó nằm ở vụ đình công năm 1941.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Walt Disney mất quyền với thỏ Oswald?
Theo hợp đồng, Oswald thuộc về hãng Universal chứ không phải Walt. Walt ký với công ty của Charles Mintz, còn Mintz ký với Universal. Mintz cũng bí mật ký với phần lớn họa sĩ của xưởng.
Ai thật sự vẽ ra chuột Mickey?
Theo tài liệu, Ub Iwerks thiết kế hình dáng Mickey còn Walt lồng tiếng cho đến năm 1947. Chuyện Walt phác ra Mickey trên tàu về từ New York chủ yếu do chính ông kể.
Steamboat Willie ra mắt khi nào?
Ngày 18/11/1928 tại rạp Colony, New York. Ngày này về sau được coi là sinh nhật của Mickey.
Walt Disney có từng phá sản không?
Có. Công ty Laugh-O-Gram Films của ông ngừng hoạt động tháng 8/1923, và hồ sơ phá sản của công ty còn lưu ở Lưu trữ Quốc gia Hoa Kỳ.
Disney lấy lại Oswald khi nào và bằng cách nào?
Tháng 2/2006. Disney không trả tiền mà đổi lấy việc bình luận viên Al Michaels rời đài của mình sang một đài khác, kèm vài quyền phát sóng.
Chuyện Disney bị 302 ngân hàng từ chối có thật không?
Theo kịch bản, gần như chắc là bịa. Ngân hàng của ông đã cho Disney vay từ thập niên 1930, và con số này chỉ thấy trong sách tự lực, không có nguồn sơ cấp.
Nguồn tham khảo
- Neal Gabler, Walt Disney: The Triumph of the American Imagination (Knopf, 2006)
- Bob Thomas, Walt Disney: An American Original (bản 1994)
- Michael Barrier, Hollywood Cartoons (Oxford, 1999)
- Lưu trữ Quốc gia Hoa Kỳ (NARA) — hồ sơ phá sản Laugh-O-Gram; Ersland, Prologue, mùa thu 2014
- Lời khai của Walt Disney trước HUAC, 24/10/1947
- Thông cáo của Disney năm 2006 về Oswald; Walt Disney Family Museum; D23; Historic Missourians (SHSMO)
- ESPN, LA Times (2010) và BBC (2012) về việc Oswald trở về; New York Times, 16/12/1966
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
