Milton Hershey, người sáng lập hãng sô-cô-la Hershey, từng đóng cửa hai tiệm kẹo trước tuổi ba mươi và về quê trong tình trạng nợ nần. Câu chuyện trải từ năm 1857 đến khi ông mất năm 1945 ở Pennsylvania, nước Mỹ, và đáng đọc vì nó cho thấy một thành công được dựng bằng nhiều lần vấp ngã, trong đó phần lớn chi phí do người thân gánh.

Tóm tắt nhanh

Hershey thất bại ở Philadelphia (1882) và New York (1886) vì làm quá nhiều thứ, mở rộng quá nhanh và kẹt dòng tiền. Ở tiệm thứ ba, ông chỉ làm một sản phẩm là caramel sữa tươi, dựng được công ty lớn, rồi năm 1900 bán nó lấy 1 triệu đô la tiền mặt để dồn sức cho sô-cô-la sữa giá 5 xu. Về sau ông xây thị trấn Hershey và trao cổ phần công ty cho một ngôi trường dành cho trẻ mồ côi.

Diễn biến chính

1857–1876: trang trại đá xám và nghề làm kẹo

Milton sinh ngày 13/9/1857 tại Derry Township, trong một gia đình gốc Thuỵ Sĩ và Đức, thuộc cộng đồng Mennonite. Mẹ ông giản dị, ghét nợ; cha ông là Henry, người mơ mộng, hết dự án này đến dự án khác đều thất bại. Việc học của Milton đứt đoạn qua ít nhất bảy trường. Sau khi bị đuổi khỏi chỗ học nghề in, ông được gửi đến học làm kẹo bốn năm với Joseph Royer ở Lancaster, và lần đầu thấy mình giỏi một việc.

1876–1882: tiệm Philadelphia

Năm 1876, đúng dịp Hội chợ Trăm năm, ông mở tiệm trên phố Spring Garden bằng tiền nhà ngoại. Tiệm có lãi lúc đầu, nhưng ông làm đủ loại kẹo, trái cây, hạt và kem, lại mở thêm điểm bán sỉ. Người bán đường đòi tiền mặt, còn khách sỉ trả chậm. Ông liên tục viết thư xin cậu Abraham cho vay, mẹ và dì Mattie lên đứng quầy. Khoản 350 đô la trả cho cha, người mang đến một mẫu tủ kẹo và công thức kẹo ho, là “nhát búa cuối”. Mùa xuân 1882 tiệm phá sản.

1882–1886: Denver, New York và tiệm thứ hai sụp đổ

Ở Denver đang suy thoái, ông đi làm thuê và học được cách nấu caramel bằng sữa tươi, mềm và để được lâu hơn. Từ năm 1883 ông ở New York, làm cho hãng Huyler’s rồi mở tiệm riêng trên đại lộ số Sáu. Vòng xoáy dòng tiền cũ lặp lại, và năm 1886 tiệm thứ hai đóng cửa. Ông về Lancaster không đủ tiền trả cước chở đồ, bị họ hàng coi là kẻ lang bạt vô trách nhiệm; Harry Lebkicher, người làm công cũ, trả cước giúp.

1886–1894: Crystal A và công ty caramel Lancaster

Lần này ông chỉ làm một thứ: caramel sữa tươi mang tên Crystal A. Khi một nhà nhập khẩu người Anh đặt đơn hàng lớn mà ông thiếu vốn, ông vay 700 đô la; lúc không trả kịp, thu ngân Frank Brenneman đã ký bảo lãnh bằng tên mình. Công ty lớn rất nhanh: đến năm 1894 có khoảng 1.400 công nhân và doanh thu trên một triệu đô la mỗi năm. Năm 1893 ông xem máy làm sô-cô-la của một hãng Dresden tại Hội chợ Chicago, mua về, và tháng 2/1894 lập Công ty Sô-cô-la Hershey như một công ty con.

1900: bán công ty lấy một triệu đô la

Năm 1898, các hãng caramel lớn sáp nhập thành Công ty Caramel Mỹ rồi hỏi mua Lancaster. Ngày 10/8/1900 ông ký bán với giá 1 triệu đô la tiền mặt, chỉ giữ lại máy làm sô-cô-la. Cuối năm ấy sô-cô-la sữa Hershey ra mắt với giá 5 xu, mức giá được giữ đến năm 1969 (trọng lượng thanh kẹo thì thay đổi theo giá ca cao).

1903–1945: thị trấn, ngôi trường, canh bạc đường và cuộc đình công

Nhà máy ở quê nhà động thổ ngày 2/3/1903 và chạy từ mùa hè 1905; quanh đó mọc lên thị trấn Hershey. Vợ ông là Kitty mất năm 1915, hai người không có con. Ngày 15/11/1909 họ lập trường cho trẻ mồ côi nam, và tháng 11/1918 ông chuyển cổ phần công ty cho trường. Năm 1920 giá đường thế giới sụp, ông phải cầu cứu National City Bank, ngân hàng cử người vào ban điều hành đến khoảng 1922. Ngày 2/4/1937 công nhân ngồi lì trong nhà máy, và đến ngày thứ sáu đám đông nông dân cùng công nhân không theo công đoàn đánh những người đình công. Ông mất ngày 13/10/1945, thọ 88 tuổi.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Chiếc mũ rơi vào máy in: lưu trữ nhà Hershey chỉ ghi ông học việc vụng về và bị đuổi; chi tiết cái mũ xuất hiện trong các tiểu sử về sau, mỗi bản kể một kiểu.
  • “Phá sản bốn, năm lần”: con số này không đúng; chỉ có hai tiệm đóng cửa.
  • Cuộc mặc cả một triệu đô: các mức giá 500.000, 750.000 và 900.000 đô la chủ yếu dựa vào lời người thư ký tốc ký kể lại sau năm mươi lăm năm.
  • Giá trị món quà năm 1918: con số khoảng 60 triệu đô la là ước tính của báo chí năm 1923.
  • Năm 1937: báo chí thời đó tả là nông dân tự phát nổi giận, nhưng có lời kể và sử gia nghi phía công ty đứng sau; không nguồn nào nói chính ông ra lệnh. Số người đình công cũng được các nguồn nêu khác nhau.
  • Các chi tiết “người ta kể”: việc Henry bán kẹo dạo, chuyện chạy ra ngân hàng khi còn đeo tạp dề, chuyện ông cấm rượu hay dỡ máy để gọi người về làm đều là giai thoại, độ chắc thấp hoặc trung bình.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Câu chuyện đặt ra hai câu hỏi thực tế. Thứ đang nuôi mình có phải thứ sẽ làm nên mình? Hershey bán caramel khi nó còn bán được giá, nhưng trước đó ông đã có sáu năm thử sô-cô-la, tức là bỏ cái cũ khi đã có chỗ đặt chân. Và ai đang trả tiền cho những lần thất bại của mình? Với ông, đó là mẹ, dì Mattie, cậu Abraham, một người làm công và một người thu ngân.

Bài học rẻ nhất đến từ tiệm Philadelphia: ít mặt hàng thôi, đừng mua tiền mặt rồi bán chịu, đừng mở rộng trước khi dòng tiền theo kịp. Câu chuyện cũng không phải truyện cổ tích: máu liều đem lại một triệu đô năm 1900 cũng suýt lấy mất công ty năm 1920, và cho người ta nhà, trường, công viên chưa phải là đã cho họ tiếng nói.

Câu hỏi thường gặp

Milton Hershey có thật sự phá sản nhiều lần không?

Chỉ có hai tiệm kẹo đóng cửa: Philadelphia năm 1882 và New York năm 1886. Ở Denver ông đi làm thuê, còn Chicago và New Orleans chỉ là nơi ông dò đường.

Ai đã giúp Milton Hershey qua những năm thất bại?

Nhà ngoại Snavely góp vốn cho tiệm đầu tiên. Mẹ ông, dì Mattie và cậu Abraham cho vay hoặc đứng quầy giúp. Harry Lebkicher trả cước giúp khi ông về Lancaster, và thu ngân Frank Brenneman ký bảo lãnh khoản vay.

Vì sao Hershey bán công ty caramel khi nó đang lãi?

Theo lời ông kể lại qua người thân, ông cho rằng caramel chỉ là mốt nhất thời. Từ năm 1894 ông đã có công ty sô-cô-la chạy song song, nên khi bán vào năm 1900 ông vẫn giữ máy móc và chỗ đặt chân.

Hershey có phát minh ra sô-cô-la sữa không?

Không. Người Thuỵ Sĩ đã biết làm sô-cô-la sữa từ khoảng hai mươi năm trước đó. Điều Hershey làm là tự mò công thức bằng sữa tươi để tạo ra thanh sô-cô-la rẻ, giá 5 xu.

Ngôi trường của Hershey là gì?

Ngày 15/11/1909 vợ chồng ông lập một ngôi trường nuôi, dạy chữ và dạy nghề miễn phí cho trẻ mồ côi nam. Năm 1918 ông chuyển cổ phần công ty sô-cô-la cho trường, và năm 2021 trường có khoảng hai nghìn học sinh.

Nguồn tham khảo

  • Hershey Community Archives: các mục về Milton Snavely Hershey (1857–1945), Hershey ở Philadelphia 1876–1882, Henry Hershey, Lancaster Caramel Company, HersheyArchives@30 (phần 1, 4, 11) và Bar Wrappers Over the Years.
  • Michael D’Antonio, Hershey (Simon & Schuster, 2006).
  • Joël Glenn Brenner, The Emperors of Chocolate (Random House, 1999).
  • Katherine B. Shippen và Paul A. W. Wallace, Milton S. Hershey (Random House, 1959).
  • James D. McMahon Jr., bài trên Pennsylvania Heritage (mùa thu 2020).
  • ExplorePAhistory.com, mục về cuộc đình công ngồi của công nhân sô-cô-la; HISTORY (28/7/2017), bài về cuộc đình công Hershey 1937.
  • Inquirer, Spotlight PA và ProPublica (5/2021) về Milton Hershey School.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.