Konosuke Matsushita, người sáng lập Panasonic, từng đứng trước nguy cơ mất chức chủ tịch công ty chính mình dựng nên vào năm 1946, khi nước Nhật còn dưới thời quân chiếm đóng. Câu chuyện đi từ một cậu bé chín tuổi rời quê lên Osaka học việc, qua căn nhà nền đất năm 1917, đến một quyết định giữa cơn suy thoái 1929 và một lá đơn của chính những người làm công. Đáng đọc vì nó cho thấy một doanh nhân đi lên từ khó khăn đã đối xử với người làm ra sao, và phải trả giá thế nào cho những lựa chọn của mình.
Tóm tắt nhanh
Matsushita lớn lên nghèo, khởi nghiệp với chưa đầy 100 yên và suýt gục ngay năm đầu. Năm 1929, theo lời kể, ông giữ toàn bộ nhân viên bằng cách giảm nửa sản lượng thay vì sa thải. Năm 1946, ông bị lệnh rời ghế chủ tịch vì công ty từng làm khí tài thời chiến; công đoàn và đại lý ký đơn xin giữ ông, và tháng 5/1947 lệnh được rút. Nhưng đến năm 1950, chính ông cũng phải cho hàng trăm người nghỉ việc.
Diễn biến chính
1894–1915: Con út nhà phá sản
Ông sinh ngày 27/11/1894 ở làng Wasa, tỉnh Wakayama, con út trong tám anh chị em. Năm 1899, cha ông đem gia sản đi đầu cơ gạo và thua sạch. Từ 1900 đến 1901, ba người anh chị lần lượt qua đời. Năm 1904, mới chín tuổi, cậu lên Osaka học việc, đầu tiên ở một tiệm làm lò sưởi than, sau đó từ đầu năm 1905 ở tiệm xe đạp Godai, nơi cậu ở hơn năm năm.
Cha mất năm 1906, mẹ mất năm 1913. Ở tuổi mười lăm, cậu xin vào Công ty Điện đèn Osaka và sớm thành thợ lắp đặt trẻ nhất công ty, nhưng một trận viêm phổi sau mùa đông đi dây ở nhà hát để lại căn bệnh đeo theo ông suốt đời. Tháng 9/1915, ông cưới Mumeno qua mai mối.
1917–1918: Bỏ chức thanh tra, dựng xưởng nền đất
Ngày 15/6/1917, dù vừa lên thanh tra viên, ông xin nghỉ để làm ổ cắm cải tiến mà cấp trên từng gạt đi. Vốn chưa tới 100 yên, ông thuê một căn nhà nền đất ở Ikaino. Ổ cắm đầu tiên ế ẩm, hai đồng nghiệp bỏ đi, chỉ còn ông, Mumeno và em vợ Toshio Iue. Mumeno đem kimono, trang sức đi cầm đồ để cầm cự.
Một đơn hàng gấp 1.000 tấm đế cách điện cho quạt máy đã cứu xưởng. Ngày 7/3/1918, ông chính thức treo biển xưởng điện gia dụng Matsushita. Về sau là chiếc đèn xe đạp sáng khoảng 40 giờ năm 1923, gửi thẳng đến từng tiệm xe vì bên bán buôn không tin, và thương hiệu National năm 1927.
1929–1932: Quyết định bên giường bệnh
Sàn chứng khoán New York sụp đổ ngày 24/10/1929, doanh số của công ty rơi xuống chưa tới một nửa và kho chật hàng. Tháng 12, khi ông nằm bệnh, Toshio Iue và Takehisa đề nghị cắt một nửa nhân sự. Theo lời kể, ông chọn hướng khác: giảm nửa sản lượng, làm nửa ngày, trả đủ lương, và mọi người đi bán hết hàng tồn. Hai tháng sau, kho trống.
Ngày 5/5/1932, ông nói với 168 nhân viên rằng sứ mệnh của nhà sản xuất là làm ra hàng hoá dồi dào và rẻ như nước máy, kèm kế hoạch 250 năm chia thành mười chặng.
1937–1945: Thời chiến
Từ 1937 nước Nhật lao vào chiến tranh, công ty nhận đơn hàng quân sự và nói rằng bị sức ép. Tháng 4/1943, ông lập công ty đóng tàu Matsushita, tháng 10 lập công ty máy bay Matsushita. Đến hết chiến tranh, họ làm được 56 tàu gỗ và 3 máy bay gỗ. Tháng 8/1945, 32 nhà máy và văn phòng bị phá huỷ, cơ sở ở nước ngoài mất hết; ngày 16/8, ông đã họp quản lý để quay lại làm hàng dân dụng.
1946–1947: Lệnh thanh trừng và lá đơn
Tháng 1/1946, công nhân lập công đoàn 15.000 người, 42 chi nhánh; ông đến phát biểu ủng hộ dù theo lời kể không được mời. Tháng 3/1946, tài sản công ty bị phong toả và gia đình bị gán là tài phiệt. Rồi ông bị lệnh rời ghế chủ tịch. Hơn chín phần mười đoàn viên ký đơn xin rút lệnh, cùng đơn của các đại lý, cửa hàng. Tháng 5/1947, lệnh được rút lại.
1946–1989: Cái giá và những năm sau
Toshio Iue bị thanh trừng, rời công ty tháng 12/1946 và lập Sanyo tháng 1/1947. Năm 1949 nhà máy lại chạy nửa ngày; tháng 3/1950, công ty cho 567 trên 4.438 người nghỉ việc. Năm 1952, ông đàm phán với Philips và đòi lại phí hướng dẫn quản lý. Năm 1961, ông trao ghế điều hành cho con rể Masaharu, và mất ngày 27/4/1989 vì viêm phổi.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Con số "15.000 chữ ký" có thể là con số đoàn viên bị kể thành chữ ký. Bảo tàng Panasonic ghi công đoàn có khoảng 15.000 người và hơn 90% ký.
- Gần như toàn bộ cảnh giường bệnh, câu "không đuổi một ai" và chuyện kho trống hai tháng đến từ lời kể của chính ông và của Panasonic.
- Món nợ 17 năm chỉ là hình ảnh: xưởng 1929 nhỏ hơn công đoàn 1946 rất nhiều, và người ký còn gồm đại lý, cửa hàng.
- Có nguồn cho rằng quân chiếm đóng nhượng bộ vì công đoàn doạ đình công, chứ không phải vì lá đơn.
- Một số chi tiết đời thường, như chuyện xin giảm giá hay chuyện hai sen đi tắm, là giai thoại do ông hoặc hồi ký của Mumeno kể lại.
- "Panasonic không bao giờ sa thải" là câu nói quá, vì có đợt nghỉ việc 567 người năm 1950.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Lòng tin của người làm giống một khoản tiết kiệm: phải gửi vào lúc mình còn có lựa chọn, như khi kho đầy mà vẫn còn cách khác ngoài sa thải. Đến lúc nguy nan thì không ai kịp gửi thêm. Nhưng khoản tiết kiệm ấy có đáy; năm 1950 nó cạn, nên đừng hứa với người làm điều mà sổ sách không giữ nổi.
Bài học thứ hai là về những quyết định chạy theo thời cuộc. Lúc ai cũng làm thế, ta không thấy sai; khi thời thế đổi chiều, chỉ người ký tên còn lại để trả lời. Những con tàu gỗ năm 1943 là ví dụ. Cũng đừng quên phần may: một vị bộ trưởng chịu nghe và bộ chỉ huy chiếm đóng đang tự đổi chính sách.
Câu hỏi thường gặp
Konosuke Matsushita là ai?
Ông sinh ngày 27/11/1894 ở làng Wasa, tỉnh Wakayama, là con út trong tám anh chị em và là người sáng lập hãng mà ngày nay thế giới gọi là Panasonic. Ông mất ngày 27/4/1989, thọ 94 tuổi.
Panasonic được thành lập khi nào?
Ngày 7/3/1918, Matsushita thuê một căn nhà hai tầng và treo biển xưởng điện gia dụng Matsushita. Panasonic ngày nay vẫn lấy ngày đó làm ngày sinh của hãng.
Matsushita đã làm gì trong cuộc suy thoái năm 1929?
Theo lời kể của chính ông và của Panasonic, ông cho cắt một nửa sản lượng nhưng không sa thải ai, vẫn trả đủ lương, còn toàn bộ nhân viên đi bán hàng tồn. Khoảng hai tháng sau, kho trống.
Vì sao công đoàn ký đơn xin giữ Matsushita ở lại năm 1946?
Ông bị lệnh rời ghế chủ tịch vì công ty từng sản xuất khí tài cho chiến tranh. Công đoàn, đại lý và cửa hàng gửi đơn xin rút lệnh vì coi ông là trụ cột tái thiết. Tháng 5/1947 lệnh được rút lại.
Panasonic có thật sự không bao giờ sa thải không?
Không. Tháng 3/1950, công ty cho nghỉ việc 567 trên tổng số 4.438 người trong thời kỳ khó khăn. Câu nói "không bao giờ sa thải" vì vậy là nói quá.
Sanyo liên quan gì đến Matsushita?
Toshio Iue, em vợ của Matsushita, rời công ty cuối năm 1946 vì bị thanh trừng. Tháng 1/1947 ông lập xưởng đèn xe đạp Sanyo ở một nhà máy bỏ không tại Hojo, mượn của Matsushita. Hãng này về sau thành đối thủ của Matsushita.
Nguồn tham khảo
- Trang "The Founder" của Panasonic (lưu qua Wayback)
- Niên biểu (chronicle) của Panasonic
- Bảo tàng Panasonic, triển lãm "Bonds" 2020, gồm hồi ký Mumeno
- Niên biểu trên konosuke-matsushita.com
- Panasonic Newsroom (2024)
- President.jp (Kagono, 2009); Gendai (Fukuda, 2011)
- Wikipedia, New World Encyclopedia, EBSCO, FundingUniverse
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
