Henry Ford là ai, và vì sao ông vừa được nhắc như người làm ra Model T vừa bị nhắc như một ông chủ độc đoán? Bài viết tóm tắt video về chân dung Henry Ford (1863–1947): hai công ty ô tô đầu tiên đổ vỡ trước năm 1903, chiếc Model T bán hơn mười lăm triệu chiếc, rồi những năm tháng không còn ai dám nói «không» với ông.

Tóm tắt nhanh

Cùng một tính cách, cầu toàn, bướng và không chịu đứng dưới lệnh ai, đã khiến Henry Ford làm sập hai công ty đầu tiên, rồi cho ra chiếc Model T năm 1908. Nhưng khi thị trường đổi mà ông không đổi, và những người dám phản biện lần lượt bị gạt đi, chính tính cách ấy suýt phá đế chế của ông. Video không kể ông như huyền thoại hoàn hảo, mà đặt cả thành tựu lẫn những vết đen lên cùng một cán cân.

Diễn biến chính

Cậu bé mê máy và chiếc xe đầu tay (1863–1896)

Ford sinh ngày 30/7/1863 ở vùng Dearborn, Michigan, trong gia đình nông dân gốc Ai-len; cha ông mong con nối nghiệp ruộng vườn. Cậu bé lại ghét việc đồng áng. Theo hồi ký của ông, ông mê đồng hồ và từng gặp một cỗ máy hơi nước tự lăn bánh năm mười hai tuổi. Mẹ ông mất khi ông mười ba tuổi.

Năm mười sáu tuổi ông lên Detroit học nghề thợ máy. Về sau ông vào Công ty Chiếu sáng Edison, lên kỹ sư trưởng ca đêm, và dồn thời gian rảnh vào một cái động cơ. Đêm mùng 4/6/1896, ở tuổi 32, ông hoàn thành chiếc Quadricycle: máy hai xi-lanh khoảng bốn mã lực, nặng khoảng 500 cân Anh, không có số lùi. Cuối năm ấy ông bán chiếc xe được 200 đô la để lấy tiền làm chiếc tiếp theo.

Hai công ty tan vỡ (1899–1902)

Tháng 8/1899 ông rời hãng điện để lập Công ty Ô tô Detroit cùng những nhà đầu tư, trong đó có thị trưởng Detroit William Maybury và ông trùm gỗ William Murphy. Ford không chịu đưa xe vào sản xuất khi chưa vừa ý. Công ty chỉ làm được chừng hai mươi chiếc xe mà tiêu khoảng 86.000 đô la, gần sáu lần vốn góp ban đầu, rồi tan.

Ngày 10/10/1901, ông lái chiếc Sweepstakes thắng Alexander Winton ở trường đua Grosse Pointe, khi máy xe đối thủ trục trặc giữa chừng. Chiến thắng ấy kéo nhà đầu tư trở lại và công ty thứ hai mang tên Henry Ford ra đời. Nhưng chuyện cũ lặp lại: nhà đầu tư cần xe để bán, ông lại dồn sức vào xe đua. Tháng 3/1902 ông ra đi, chỉ giữ được khoảng 900 đô la và quyền dùng tên mình. Xưởng cũ sau đó thành Cadillac dưới tay Henry Leland.

Công ty Ô tô Ford và Model T (1903–1908)

Sau chiếc xe đua 999 do Barney Oldfield cầm lái, Ford hợp tác với Malcomson, anh em nhà Dodge làm máy, và ngày 16/6/1903 Công ty Ô tô Ford ra đời với mười hai người góp vốn. Ford chỉ giữ chừng một phần tư cổ phần. Điểm khác lần này là James Couzens, người giữ sổ sách và lo bán hàng. Model A có lãi sau vài tháng; Ford cũng kiên trì không trả phí bản quyền theo bằng sáng chế Selden, thua sơ thẩm rồi thắng kháng cáo năm 1911.

Ngày 1/10/1908, Model T ra mắt với giá 825 đô la. Ford nói ông mất mười hai năm mới có một chiếc xe vừa ý như vậy.

Dây chuyền và lương năm đô la (1913–1914)

Đầu tháng 4/1913, xưởng Highland Park thử dây chuyền lắp ráp di động: lắp bộ phát điện đánh lửa từ khoảng hai mươi phút xuống còn năm phút. Năm 1916 hãng bán 472.000 xe, giá bản xe du lịch hạ còn 360 đô la. Cuối năm 1913 tỷ lệ thợ bỏ việc lên tới 380%, và ngày 5/1/1914 Ford nâng lương tối thiểu cho nam công nhân đủ điều kiện từ 2,34 lên 5 đô la một ngày. Khoản lương này đi kèm việc nhân viên Phòng Xã hội học của hãng đến tận nhà xem nếp sống.

Gạt những người dám cãi (1906–1919)

Malcomson bị gạt ra năm 1906. Couzens từ chức ngày 14/10/1915 sau bất đồng về việc Ford phản đối chuẩn bị quân bị. Anh em Dodge kiện khi Ford giữ lợi nhuận để xây nhà máy Rouge; tòa buộc chia 19 triệu đô la. Tháng 7/1919, Ford cùng con trai Edsel mua toàn bộ hơn 41% cổ phần còn lại, chấm dứt mọi tiếng nói thiểu số.

Model T khép lại, và những cái giá nặng nhất (1927–1947)

General Motors dưới tay Alfred Sloan bán nhiều mẫu xe, đổi kiểu hằng năm và cho trả góp. Năm 1927 Chevrolet vượt Ford; chiếc Model T cuối cùng xuất xưởng tháng 5/1927 sau tổng cộng hơn mười lăm triệu chiếc, và nhà máy đóng cửa chừng sáu tháng để chuyển sang Model A.

Tờ Dearborn Independent của Ford từ năm 1920 đăng loạt bài bài xích người Do Thái dài 91 kỳ, quảng bá văn bản giả mạo «Nghị định thư của các trưởng lão Xi-ôn». Ford xin lỗi công khai năm 1927 và tờ báo đóng cửa. Ngày 7/3/1932, năm người chết khi cảnh sát Dearborn và bảo vệ hãng nổ súng vào đoàn thất nghiệp tuần hành tới nhà máy Rouge. Năm 1937, nhân viên Phòng Dịch vụ đánh các nhà vận động công đoàn trên cầu vượt Miller. Edsel mất năm 1943 ở tuổi 49. Năm 1945, Ford giao quyền cho cháu nội Henry Ford II; ông mất ngày 7/4/1947.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Câu «khách hàng sẽ đòi một con ngựa nhanh hơn» không có trong bất cứ trang viết nào của Ford; nó xuất hiện muộn, gần cuối thế kỷ XX.
  • Câu «màu gì cũng được miễn là màu đen» có trong hồi ký, nhưng Model T những năm đầu có nhiều màu; chỉ khoảng 1914–1925 xe mới đen tuyền.
  • Cảnh phá tường kho để đẩy xe ra đêm 1896 là chuyện đáng ngờ; có nguồn nói xe được tháo bớt cho lọt cửa. Chuyện Ford đập nát mẫu Model T mới của kỹ sư cũng mỗi sách kể một khác.
  • Nhiều chi tiết như lời Edison khuyên, lời của Oldfield hay việc sửa đồng hồ cho hàng xóm là do chính Ford kể lại về sau.
  • Ford không phát minh ra dây chuyền di động, các lò mổ ở Chicago đã dùng trước đó. Có nhà nghiên cứu cho rằng lời xin lỗi năm 1927 do người khác soạn và Bennett ký thay, nhưng tờ báo vẫn là của ông.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Model T không chỉ là công của một tính bướng. Nó có tiền của Malcomson và Gray, xưởng Dodge chịu cho nợ, Couzens giữ sổ, và cả may mắn: nếu máy xe Winton không trục trặc năm 1901, có lẽ đã chẳng có công ty thứ hai.

Theo cách kịch bản đúc kết, bướng đúng thời là của cải, bướng khi thị trường đã đổi là món nợ. Thứ phân biệt hai điều ấy nhiều khi chỉ là một người bên cạnh còn được phép nói «không». Đây là một chân dung để suy ngẫm, không phải công thức thành công hay lời khuyên đầu tư.

Câu hỏi thường gặp

Henry Ford có thất bại trước khi làm ra Model T không?

Có. Công ty Ô tô Detroit (1899) tan sau khi tiêu khoảng 86.000 đô la mà chỉ làm được chừng hai mươi chiếc xe. Công ty Henry Ford (1901) cũng tan chỉ vài tháng sau khi ông ra đi vào tháng 3/1902.

Model T ra mắt khi nào và bán được bao nhiêu chiếc?

Model T ra mắt ngày 1/10/1908 với giá 825 đô la. Chiếc cuối cùng xuất xưởng tháng 5/1927, tổng cộng hơn mười lăm triệu chiếc.

Vì sao Ford tăng lương lên 5 đô la một ngày?

Cuối năm 1913 tỷ lệ thợ bỏ việc lên tới 380%. Ngày 5/1/1914 Ford nâng lương tối thiểu cho nam công nhân đủ điều kiện từ 2,34 lên 5 đô la, kèm điều kiện được nhân viên Phòng Xã hội học đến thăm nhà.

Henry Ford có phát minh ra dây chuyền lắp ráp không?

Không. Các lò mổ ở Chicago đã dùng dây chuyền di động từ trước; Ford đưa nó vào ngành ô tô, thử ở Highland Park đầu tháng 4/1913.

Vì sao Ford mất ngôi đầu năm 1927?

Ford chỉ giữ một mẫu xe và từ chối bán trả góp, trong khi General Motors của Alfred Sloan có nhiều mẫu, đổi kiểu hằng năm và cho trả góp. Năm 1927 Chevrolet vượt Ford.

Chuyện gì xảy ra với tờ Dearborn Independent?

Từ năm 1920 tờ báo đăng loạt bài bài xích người Do Thái dài 91 kỳ, quảng bá một văn bản giả mạo. Sau vụ kiện của luật sư Aaron Sapiro, Ford xin lỗi công khai năm 1927 và tờ báo đóng cửa.

Nguồn tham khảo

  • Henry Ford (cùng Samuel Crowther), My Life and Work (1922), Project Gutenberg #7213
  • Wikipedia: Henry Ford; Detroit Automobile Company; Henry Ford Company; History of Ford Motor Company; James Couzens; The Dearborn Independent; Ford Hunger March; Battle of the Overpass
  • The Henry Ford (bảo tàng): Quadricycle 1896, xe đua Sweepstakes 1901, bộ sưu tập Sociological Department, vụ kiện Chicago Tribune 1919
  • Hagerty, về Edsel Ford; History.com và Mac's Motor City Garage về đêm chạy thử 1896

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.