Thomas Edison thường được nhắc như biểu tượng của sự kiên trì, nhưng câu chuyện về Edison và mỏ quặng sắt cho thấy sự bền bỉ cũng có mặt trái. Bài viết đi qua cuộc đời ông từ năm 1847 đến năm 1931, từ ngọn đèn ở Menlo Park đến xưởng tuyển quặng khiến ông tiêu tốn một gia tài. Câu hỏi xuyên suốt là: vì sao cùng một phương pháp thử đến cùng, có lúc tạo ra kỳ tích, có lúc lại thành thảm họa?

Tóm tắt nhanh

Theo kịch bản của video, Edison thành công với bóng đèn vì ông không làm một mình: có Upton tính toán, Batchelor ghi sổ và giới tài phiệt phố Wall đòi kết quả. Ở dự án quặng sắt, ông tự bỏ tiền, tự quyết định mọi thứ nên không ai kéo phanh. Sự bền bỉ chỉ có ích khi có người cùng tính toán và dám nhìn vào con số thật.

Diễn biến chính

Tuổi thơ và nghề điện báo (từ 1847)

Edison sinh năm 1847 tại Milan, bang Ohio, rồi gia đình chuyển đến Port Huron, bang Michigan. Cậu chỉ đi học vài tháng; mẹ cậu, bà Nancy từng là cô giáo, tự dạy con đọc, viết và làm tính. Năm 12 tuổi cậu bán báo trên tuyến tàu Grand Trunk, đồng thời đặt một bàn thí nghiệm hóa học nhỏ trong toa hành lý.

Thính lực của cậu giảm dần; nhà nghiên cứu Paul Israel cho rằng nguyên nhân là cơn sốt phát ban và bệnh viêm tai không chữa dứt. Sau đó cậu học điện báo và mã Morse rồi đi làm điện báo viên lang thang qua nhiều thành phố.

Bằng sáng chế đầu tiên và xưởng Menlo Park (1869–1878)

Năm 1869, Edison nhận bằng sáng chế đầu tiên cho máy ghi phiếu biểu quyết bằng điện, nhưng bị quốc hội từ chối. Theo sử gia DeGraaf, ông rút ra bài học đừng làm thứ không có người mua. Mùa xuân 1876, xưởng Menlo Park ở New Jersey xây xong với chi phí 2.500 đô la. Edison tuyên bố nơi này sẽ cho ra một phát minh nhỏ mỗi mười ngày và một việc lớn mỗi sáu tháng.

Cuối năm 1877 máy hát lá thiếc ra đời, mang lại biệt danh Phù thủy vùng Menlo Park, dù lá thiếc chỉ dùng được một hai lần. Đội ngũ gồm Charles Batchelor (ghi sổ, gắn sợi đốt), John Kruesi (cơ khí) và từ cuối 1878 có Francis Upton, nhà toán học và vật lý lương 12 đô la một tuần. Một tuần làm việc ở đây thường kéo dài đến 80 giờ.

Ngọn đèn sáng và Pearl Street (1878–1882)

Tháng 9 năm 1878, Edison tuyên bố trên báo New York Sun rằng sắp có đèn điện thay đèn khí đốt, khiến cổ phiếu khí đốt sụt mạnh. Một nhóm tài phiệt gồm Drexel, Morgan và nhà Vanderbilt bỏ vốn lập công ty đèn điện. Gần một năm sau đó đi vào ngõ cụt với bạch kim vì quá đắt, rồi ông quay lại với carbon.

Cuối tháng 10 năm 1879, sợi chỉ khâu bằng bông đã carbon hóa trong bầu chân không sáng liên tục hơn nửa ngày. Sau đó nhóm thử giấy bìa, cỏ, cây sậy và cuối cùng là sợi tre carbon hóa, sống hơn 1.200 giờ. Ngày 4 tháng 9 năm 1882, trạm điện Pearl Street ở Manhattan vận hành, khoảng 400 bóng đèn sáng ngay ngày đầu.

Chiến tranh dòng điện và việc mất tên (1886–1892)

Edison bảo vệ dòng điện một chiều, chống lại dòng xoay chiều do Westinghouse và Tesla quảng bá. Tháng 11 năm 1886, ông viết thư riêng cho Edward Johnson rằng Westinghouse sẽ giết một khách hàng trong vòng sáu tháng. Công ty của Edison chi tiền cho Harold Brown trình diễn giết động vật bằng điện xoay chiều; tháng 12 năm 1888 tại West Orange, Brown giết bốn con bê và một con ngựa. Năm 1889 Edison làm chứng trong vụ kháng cáo của Kemmler, và năm 1890 Kemmler bị xử tử bằng ghế điện.

Ngày 15 tháng 4 năm 1892, nhóm Morgan sáp nhập công ty của Edison với Thomson-Houston thành General Electric. Edison chỉ được báo trước một ngày và tên ông biến khỏi biển hiệu.

Mỏ quặng sắt Ogdensburg (1893–1899)

Ông dồn sức vào dự án tuyển quặng sắt bằng nam châm điện ở Ogdensburg, New Jersey, và bán cổ phần General Electric ở đáy khủng hoảng 1893 để có vốn. Công ty dựng làng Edison cho công nhân, cùng xưởng tách quặng cao bảy tầng với ba nam châm lớn. Bụi đá, máy nghiền kém hiệu quả, thời tiết xấu và tai nạn khiến sáu công nhân thiệt mạng.

Kế hoạch tính trên giá tối thiểu 6 đô la mỗi tấn, nhưng quặng Mesabi và hồ Superior kéo giá xuống dưới 4 đô la. DeGraaf cho rằng việc Edison nấn ná gần mười năm là khoảng thời gian dài bất thường. Xưởng đóng cửa khoảng năm 1899, sau khi ngốn khoảng 2–3 triệu đô la, hơn hai triệu trong đó là tiền riêng của ông.

Làm lại và những năm cuối (1899–1931)

Năm 1899 Edison dùng công nghệ nghiền đá và cát thải để lập công ty xi măng Portland; phải đến năm 1922 xưởng này mới có lãi. Ông cũng nghiên cứu ắc quy kiềm niken và sắt, thử khoảng mười nghìn tổ hợp. Tháng 12 năm 1914 lửa thiêu rụi mười ba tòa nhà ở West Orange, một người thiệt mạng. Ngày 18 tháng 10 năm 1931, Edison qua đời ở tuổi 84, để lại 1.093 bằng sáng chế; hơn 50.000 người đến viếng.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Lời thầy giáo: chuyện thầy chê đầu óc cậu lộn xộn là theo lời chính Edison kể lại.
  • Cứu bé Jimmie: việc cậu cứu con trưởng ga Mackenzie rồi được dạy điện báo cũng là theo lời Edison kể.
  • Vụ cháy hóa chất trên tàu và vụ suýt đâm tàu ở Stratford: kịch bản chỉ nói «người ta kể lại».
  • Chuyện đổ thủy ngân: do phụ tá Francis Jehl kể; các sử gia sau này cho rằng chính phép tính điện trở của Upton mới làm hệ thống khả thi.
  • Câu «Tiền mất hết rồi…»: chỉ là lời người ta kể về sau, và năm đóng cửa mỏ ghi là «khoảng» 1899.
  • Câu «biết vài nghìn cách không hoạt động»: do quản lý Walter Mallory kể lại, nói về giai đoạn nghiên cứu ắc quy.
  • Đám cháy 1914: lời «gọi mẹ ra xem» là theo con trai Charles Edison kể.
  • Con số tiền: các nguồn khác nhau về tổng chi phí, và một bài viết sau này ước tính số cổ phần General Electric đã bán có thể đáng khoảng bốn triệu đô la.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Câu chuyện không phủ nhận sự kiên trì của Edison, mà chỉ ra khi nào nó phát huy. Ở bóng đèn, ông có người tính toán, người ghi sổ và nhà đầu tư đòi kết quả. Ở dòng xoay chiều, ông không chịu nghe thực tế và rốt cuộc mất tên khỏi công ty. Ở mỏ quặng, ông tự bỏ tiền, tự quyết, nên không ai kéo phanh.

Điều khác biệt của Edison không phải là tự tay làm mọi thứ, mà là xưởng nghiên cứu tập thể. Khi dốc sức cho một việc khó, có lẽ nên tự hỏi: lúc này còn ai được phép bảo mình dừng lại?

Câu hỏi thường gặp

Thomas Edison có thật sự phát minh ra bóng đèn điện không?

Không hẳn. Theo kịch bản, Joseph Swan ở Anh và nhiều người khác đã làm bóng đèn trước ông. Đóng góp của Edison là sợi đốt bền, chân không tốt và cả một hệ thống điện đồng bộ từ máy phát đến cầu chì.

Edison đã mất bao nhiêu tiền vào mỏ quặng sắt?

Dự án Ogdensburg ngốn khoảng 2–3 triệu đô la thời đó, trong đó hơn hai triệu là tiền túi của Edison. Để có vốn, ông đã bán cổ phần General Electric ở đáy khủng hoảng năm 1893.

Vì sao xưởng tuyển quặng của Edison thất bại?

Kế hoạch tính trên giá bán tối thiểu 6 đô la mỗi tấn, nhưng quặng giàu và rẻ hơn từ vùng Mesabi và hồ Superior kéo giá xuống dưới 4 đô la. Bụi đá, máy móc hỏng và tai nạn lao động làm công việc thêm khó.

Menlo Park đóng vai trò gì trong sự nghiệp của Edison?

Đây là xưởng nghiên cứu tập thể xây xong mùa xuân 1876, nơi Edison làm việc cùng Batchelor, Kruesi và Upton. Máy hát lá thiếc và ngọn đèn carbon năm 1879 ra đời từ đây.

Bài học chính từ câu chuyện Edison là gì?

Kiên trì chỉ có ích khi có người tính toán cùng mình và dám nhìn vào con số thật. Khi không còn ai giữ sổ để can ngăn, sự bền bỉ dễ hóa thành cố chấp.

Nguồn tham khảo

  • Rutgers Edison Papers: «Building the Lab», «Working at Menlo Park», các bài về chiếu sáng và tài liệu mẫu về sợi đốt carbon
  • ETHW: «Edison and Ore Refining» và «Thomas Edison's Gamble with Resource Extraction»
  • Smithsonian (NMAH và Smithsonian Magazine); National Park Service, Edison Handbook
  • Wikipedia: Edison Ore-Milling, War of the currents, Harold P. Brown; PBS; IEEE; The Henry Ford; Quote Investigator

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.