Dhirubhai Ambani là người sáng lập tập đoàn Reliance Industries, và câu chuyện của ông bắt đầu từ một cậu thư ký rồi nhân viên trạm xăng ở Aden vào cuối thập niên 1940. Bài viết tóm tắt hành trình từ làng Chorwad đến vị thế một trong những doanh nhân có ảnh hưởng nhất Ấn Độ thế kỷ 20. Câu hỏi xuyên suốt: ông thành công nhờ tài kinh doanh hay nhờ hiểu luật chơi giấy phép?

Tóm tắt nhanh

Dhirubhai giữ hai “cuốn sổ” song hành. Cuốn thứ nhất ghi tên hàng triệu cổ đông bình dân, cho ông vốn và sự ủng hộ. Cuốn thứ hai ghi các mối quan hệ với chính khách và quan chức, giúp ông vượt qua nền kinh tế giấy phép. Theo kết luận của video, hai yếu tố này gắn chặt với nhau ở mọi chặng đường: thiếu một trong hai thì ông khó đi xa đến vậy.

Diễn biến chính

1932–1958: Từ Chorwad đến Aden

Dhirubhai sinh ngày 28/12/1932 tại làng Chorwad, bang Gujarat. Cha ông là thầy giáo làng nghèo, mẹ là bà Jamnaben, và ông là một trong năm người con. Theo lời kể, thuở nhỏ cậu bán bánh bhajia cho khách hành hương lên núi Girnar. Sau lớp mười, ông thôi học và năm 1949 sang Aden, nương nhờ người anh Ramniklal. Ông làm thư ký cho hãng buôn Pháp Besse, rồi chuyển sang trạm xăng của hãng phân phối Shell với lương khoảng 300 rupee mỗi tháng.

Cũng theo lời nhà báo Hamish McDonald, ở Aden ông thấy giá trị bạc trong đồng rial của Yemen cao hơn tỷ giá chính thức. Ông gom đồng xu, nấu thành thỏi bạc rồi bán cho dân buôn ở London trong khoảng ba tháng, cho đến khi quan chức ngân khố Yemen lần ra. Đây là giai thoại, không phải sự kiện có tài liệu kiểm chứng chắc chắn.

1958–1965: Bombay và cuộc chia tay cộng sự

Năm 1955 ông kết hôn với Kokilaben, và năm 1958 đưa vợ về Bombay. Cả nhà ở chung một căn hộ một phòng tại khu Bhuleshwar. Cùng người anh họ Champaklal Damani, ông mở công ty ở chợ Masjid Bunder, trụ sở chỉ rộng khoảng 33 mét vuông với một bàn, ba ghế, một điện thoại. Họ xuất gia vị, nhập sợi, rồi ông chuyển sang thị trường sợi tổng hợp ở Pydhonie.

Năm 1965, ông lén mua thêm một lượng lớn sợi mà không bàn với Damani. Ván hàng có lãi nhưng lòng tin đã mất. Ông cùng anh Ramniklal thu xếp sáu lakh rupee để mua lại phần của người anh họ.

1966–1977: Nhà máy Naroda và thương hiệu Vimal

Năm 1966, ông xây nhà máy Reliance Textiles ở Naroda, gần Ahmedabad, ban đầu chỉ có bốn máy. Năm sản xuất trọn vẹn đầu tiên, xưởng đạt doanh thu 90 lakh rupee và lợi nhuận 13 lakh. Khi giới buôn vải truyền thống từ chối phân phối, ông bỏ qua khâu bán buôn, tự mở cửa hàng và mạng nhượng quyền dưới thương hiệu Vimal với khẩu hiệu Only Vimal. Theo một nghiên cứu sau này, đến năm 1980 Reliance có 20 cửa hàng của công ty và hơn một nghìn cửa hàng nhượng quyền.

1977: Cuốn sổ cổ đông

Thay vì trông vào vốn vay ngân hàng nhà nước, tháng 11/1977 ông đưa Reliance ra công chúng, phát hành 2,8 triệu cổ phiếu giá 10 rupee. Số đăng ký mua gấp hơn bảy lần số chào bán, và nhiều người mua là dân thị trấn, làng quê Gujarat. Ông gọi cổ đông là “gia đình”. Một cổ đông lớn tuổi kể tiền cổ phiếu đã giúp ông lo đám cưới cho con gái.

1980–1982: Cuốn sổ quyền lực và vụ bán khống

Trong thời License Raj, giấy phép, hạn ngạch và định mức sản xuất đều do chính phủ nắm. Dhirubhai xây các mối quan hệ với nhiều chính khách, và theo McDonald, năm 1980 Reliance giành một trong ba giấy phép sợi polyester, vượt 43 hồ sơ khác. Nhà máy Patalganga vận hành sau 18 tháng. Đầu năm 1982, một nhóm môi giới ở Calcutta bán khống cổ phiếu Reliance nhưng thua nặng khi nhóm “những người bạn của Reliance” mua vào và đòi giao hàng thật. Sở giao dịch Bombay phải đóng cửa khoảng ba ngày.

1985–2002: Khủng hoảng, mở rộng và những năm cuối

Tháng 5/1985, ông thuê sân bóng Cooperage để họp đại hội cổ đông với khoảng 12.000 người, và công ty chính thức đổi tên thành Reliance Industries. Đầu năm 1986, ở tuổi 53, ông đột quỵ, liệt tay phải, phải sang Mỹ dưỡng bệnh và giao quyền điều hành cho hai con trai là Mukesh (29 tuổi) và Anil (27 tuổi). Cũng thời điểm đó, báo Indian Express mở loạt bài điều tra nhắm vào Reliance.

Ông vẫn đưa tập đoàn đi tiếp: xây tổ hợp hóa dầu Hazira, khôi phục nhà máy Patalganga chỉ một tháng sau trận lũ năm 1989, và đến cuối thập niên 1990 là nhà máy lọc dầu Jamnagar, nhà máy lọc dầu xây mới lớn nhất thế giới. Ngày 24/6/2002, ông đột quỵ lần hai, rồi qua đời ở tuổi 69. Doanh thu tập đoàn khi ấy đã đi từ 70 crore lên khoảng 75.000 crore rupee.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Số vốn khi về Bombay: con trai ông kể là 500 rupee, trong khi tài liệu khác cho rằng ông đã tích lũy được một khoản nhỏ ở nước ngoài. Các nguồn chưa thống nhất.
  • Loạt bài điều tra 1986: các cáo buộc khai thấp giá máy móc, sản xuất vượt hạn mức hay cho vay mua trái phiếu là cáo buộc. Riêng chuyện các công ty Isle of Man mua cổ phiếu Reliance thì Ngân hàng Trung ương Ấn Độ sau thanh tra kết luận không thấy vi phạm pháp luật hay đạo đức.
  • Giai thoại: chuyện bán bhajia, nấu chảy đồng rial, mang đồ ăn vặt vào đồn cảnh sát, lời Goenka “Tôi là một người buôn bán, tôi biết cách hạ ông ta”, hay thời điểm lệnh cấm chuyển đổi trái phiếu ngày 10/6/1986 đều dựa trên lời kể, chủ yếu của McDonald, nên cần đọc với sự dè dặt.
  • Lý do chia tay Damani và nguồn gốc tên Vimal: lý do chia tay chỉ dựa theo lời kể, còn tên Vimal theo nhiều nguồn lấy từ tên con trai người anh Ramniklal nhưng các nguồn có chỗ không khớp.
  • Con số 58.000 nhà đầu tư trong đợt phát hành năm 1977 cũng là con số “người ta kể”, chưa được xác nhận chắc chắn.
  • Cuốn sách bị chặn: cuối thập niên 1990, tập đoàn xin lệnh tạm cấm một cuốn sách viết về ông, nhà xuất bản ở Ấn Độ dừng in và nghiền bỏ những trang đã in.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Câu chuyện không có đáp án một chiều. Nếu chỉ dựa vào hành lang chính sách, Dhirubhai khó xây được những công trình tầm cỡ thế giới hay đưa hàng triệu người thành cổ đông. Nhưng nếu thiếu sự sắc sảo để đọc ra kẽ hở của một nền kinh tế đóng, một thanh niên nghèo xứ Gujarat khó bước vào sân chơi lớn.

Điều đáng giữ lại, theo tinh thần video, là khoảng cách giữa dám nghĩ lớn và giữ lời với những người đã tin mình từ ngày đầu. Cuộc đời ông vừa nhiều hào quang vừa lắm tranh cãi, nên đáng được đọc với cái nhìn nhiều chiều.

Câu hỏi thường gặp

Dhirubhai Ambani là ai?

Dhirubhai Ambani (Dhirajlal Hirachand Ambani, sinh ngày 28/12/1932 tại Chorwad, bang Gujarat) là người sáng lập tập đoàn Reliance Industries. Ông xuất thân trong gia đình có cha là thầy giáo làng nghèo.

Dhirubhai Ambani khởi nghiệp từ đâu?

Ông sang Aden năm 1949, làm thư ký rồi làm thu ngân ở trạm xăng với lương khoảng 300 rupee mỗi tháng. Năm 1958 ông về Bombay, mở công ty buôn gia vị và sợi cùng người anh họ.

License Raj là gì và vì sao quan trọng với Reliance?

License Raj là chế độ mà mọi việc làm ăn lớn ở Ấn Độ đều cần giấy phép nhà nước, từ mở nhà máy đến hạn ngạch nguyên liệu. Vì vậy Dhirubhai coi quan hệ với giới chính khách là một nguồn sức mạnh bên cạnh vốn của cổ đông.

Vì sao Reliance bị điều tra năm 1986?

Báo Indian Express đăng loạt bài của Gurumurthy và Arun Shourie với nhiều cáo buộc, như khai thấp giá máy nhập khẩu hay sản xuất vượt hạn mức. Cáo buộc về các công ty ở Isle of Man sau đó không được Ngân hàng Trung ương Ấn Độ xác nhận là vi phạm.

Dhirubhai Ambani qua đời khi nào và tập đoàn sau đó ra sao?

Ông đột quỵ lần hai ngày 24/6/2002, hôn mê hơn một tuần rồi qua đời ở tuổi 69. Năm 2005, bà Kokilaben làm trung gian chia cơ nghiệp thành hai phần cho hai con trai là Mukesh và Anil.

Nguồn tham khảo

  • Wikipedia: “Dhirubhai Ambani” và “The Polyester Prince”
  • Paranjoy Guha Thakurta, “The two faces of Dhirubhai Ambani”, tạp chí Seminar số 521 (2003)
  • Business Today, bài timeline ngày 21/7/2002
  • newswatch.in, “Puncturing the Goenka legend” (2005)
  • Outlook, “At The Hollow Observatory”
  • Tóm tắt sách The Polyester Prince của Hamish McDonald
  • Paranjoy Guha Thakurta, “Polyester Prince Revisited”
  • sptulsian.com, “RIL AGM – 38 years of changing times”
  • Wharton Knowledge, bài về vụ chia tập đoàn Reliance (2005)
  • Business Standard, “40 years ago and now…” (2015)

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.