Madam C.J. Walker là ai và bà đã xây nên điều gì? Đó là câu chuyện của một người phụ nữ da màu sinh năm 1867 ở Louisiana, giặt thuê tại St. Louis gần mười tám năm, rồi dựng nên một công ty chăm sóc tóc có mạng lưới đại lý khắp nước Mỹ vào thập niên 1910. Câu chuyện hay bị kể quá đẹp, nên bài này tách phần có tài liệu khỏi giai thoại, và nhắc cả Annie Malone, người đã bán loại thuốc tương tự trước bà.

Tóm tắt nhanh

Sarah Breedlove sinh ra tự do ngay sau Nội chiến, mồ côi năm bảy tuổi, goá chồng năm hai mươi tuổi và đi giặt thuê nuôi con gái. Khi bị rụng tóc, bà làm đại lý cho hãng Poro của Annie Turnbo (sau là Annie Malone), rồi sang Denver bán thuốc riêng với tên Madam C.J. Walker. Điều làm nên khác biệt không nằm ở công thức, vốn ai cũng pha được, mà ở việc bà đào tạo, tổ chức và chăm lo cho một mạng lưới phụ nữ làm đại lý. Bà mất năm 1919, ở tuổi 51.

Diễn biến chính

1867–1888: Sinh ra tự do, mồ côi và goá sớm

Sarah Breedlove chào đời ngày 23/12/1867 trên đồn điền bông của một chủ đất họ Burney, gần thị trấn Delta, Louisiana. Cha mẹ và các anh chị của bà từng là nô lệ ở đó; bà là đứa con đầu tiên trong nhà sinh ra đã tự do. Năm bảy tuổi bà mồ côi, khoảng mười tuổi sang Vicksburg sống với người chị gái.

Bà lấy chồng năm mười bốn tuổi, theo lời bà kể là để có một mái nhà riêng. Con gái Lelia chào đời năm 1885, hai năm sau chồng bà mất. Năm 1888, bà bế con lên St. Louis, nơi có ba người anh trai làm thợ cắt tóc.

1888–1905: Chậu giặt, nhà thờ và hội tương trợ

Ở St. Louis bà giặt thuê, có lúc chỉ được khoảng một đô la mỗi ngày, để con gái được đi học. Bà không đơn độc: các phụ nữ ở nhà thờ St. Paul, cô giáo Jessie Batts Robinson và những hội tương trợ của người da màu đã nâng đỡ bà. Bà học lớp đêm, và học những điều đầu tiên về chăm sóc tóc từ các anh trai.

1903–1905: Rụng tóc và gặp Annie Turnbo

Khoảng đầu thế kỷ, bà bị bệnh da đầu và rụng tóc, do xà phòng kiềm, thiếu nước máy và ăn uống kém. Annie Turnbo, sinh ở Illinois, tự pha sản phẩm tóc từ khoảng năm 1900, rồi đi gõ cửa từng nhà, làm thử miễn phí và tuyển đại lý. Bà Walker dùng thuốc Poro, tóc khá lên, rồi làm đại lý cho hãng và học cách bán hàng ấy. Ngày 19/7/1905, ở tuổi 37, bà lên tàu đến Denver.

1906: Madam C.J. Walker ra đời

Ở Denver, bà nấu bếp thuê ban ngày và pha thuốc trên gác xép ban đêm. Đầu năm 1906 bà cưới Charles Joseph Walker, người bán quảng cáo cho báo; từ khoảng tháng Tư bà thôi bán Poro để bán thuốc của mình dưới tên Madam C.J. Walker. Chữ «Madam» giúp bà tránh lối gọi hạ thấp phụ nữ da màu thời đó. Theo lời bà, vốn chỉ có một đô la hai mươi lăm xu. Quan hệ với Annie Turnbo rạn vỡ cùng thời gian này; năm 1908 quảng cáo Poro cảnh báo «coi chừng hàng nhái», và năm 1910 quảng cáo của Walker cũng cảnh báo tương tự.

1906–1912: Đi bán khắp nơi, mở trường, lập công ty

Từ 15/9/1906 bà cùng chồng đi bán hàng khoảng một năm rưỡi ở miền Nam và miền Đông, thường ở nhờ nhà bác sĩ hay mục sư vì khách sạn từ chối. Năm 1908 bà mở Lelia College ở Pittsburgh, dạy nghề trực tiếp và qua thư. Năm 1910 bà đến Indianapolis; tháng 9/1911 công ty chính thức thành lập, và một tờ báo cùng năm ghi bà có 950 đại lý. Bà giao tài chính cho luật sư Freeman B. Ransom, và nhờ cô giáo Alice Kelly kèm cách nói trước đám đông. Tháng 8/1912, ở đại hội tại Chicago, bà không được phát biểu nên tự đứng lên nói; năm sau bà được mời lên bục.

1916–1919: Mạng lưới đại lý, Villa Lewaro và những năm cuối

Cuối năm 1916, công ty thông báo từ năm mới chỉ giao hàng cho đại lý có tên trong sổ, để bảo vệ họ khỏi hàng giả và kẻ mạo danh. Đại lý được lập hội, góp 25 cent mỗi tháng và gia đình nhận 50 đô la khi họ qua đời. Tháng 8/1917, đại hội đại lý toàn quốc đầu tiên diễn ra ở Philadelphia, có giải cho người đóng góp từ thiện nhiều nhất. Cùng năm, bà vào NAACP chi nhánh New York, góp phần tổ chức Diễu hành Im lặng và cùng một phái đoàn đến Nhà Trắng đòi coi hành hình không qua xét xử là tội liên bang.

Bà xây Villa Lewaro bên sông Hudson, trị giá khoảng 250.000 đô la, một khoản vượt sức và phải thế chấp. Tháng 11/1917 bà được chẩn đoán viêm thận kèm huyết áp cao. Bà mất ngày 25/5/1919 tại Villa Lewaro. Di chúc dành hơn 100.000 đô la cho từ thiện, trong đó 10.000 đô la cho một trường dạy nghề ở châu Phi.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Giấc mơ: năm 1917 bà kể giấc mơ hai lần với hai phiên bản khác nhau, một lần có người chỉ cách trộn thuốc, một lần chỉ có tiếng gọi bảo vào nghề. Đó là lời kể của chính bà.
  • Công thức: lưu huỳnh trộn sáp dầu mỏ đã có trong sách y khoa từ thế kỷ 18. Chuyện một dược sĩ ở Denver giúp bà chỉ là lời đồn.
  • Vốn khởi nghiệp: con số «hai đô la» đến từ sách đời sau; chính bà nói là một đô la hai mươi lăm xu.
  • «Nữ triệu phú tự thân đầu tiên»: bà từng nói mình chưa phải triệu phú. Tài sản riêng ước khoảng 600.000–700.000 đô la, và Annie Malone có thể đã giàu cỡ đó trước bà. Danh hiệu «đầu tiên» xuất hiện mấy chục năm sau khi bà mất.
  • Số học viên: con số khoảng 20.000 người do chính công ty đưa ra.
  • Chuyện «ăn cắp công thức»: chưa ai tìm thấy vụ kiện hay văn bản nào của Malone nêu đích danh Walker, và nguyên nhân rạn vỡ không rõ. Tuy vậy, mô hình bán qua đại lý do Malone làm trước, và Walker không nhắc tên Turnbo khi kể về đời mình.
  • Thiên lệch nguồn: phần lớn tư liệu đến từ kho thư từ phía Walker, do một hậu duệ của bà viết thành sách; phía Malone để lại rất ít.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Một hộp thuốc thì đối thủ nhái được trong một mùa. Điều khó nhái hơn là một đội ngũ được đào tạo, có tên trong sổ, được ưu tiên khi hàng khan và được lo khi có tang. Bà dựng lại ở quy mô cả nước đúng thứ đã từng đỡ mình ở St. Louis: nhà thờ, hội tương trợ, những người phụ nữ giúp nhau.

Câu chuyện cũng nhắc rằng thành công có người đi trước và có cái giá: bà gặp thời thế thuận lợi, trả giá bằng một ngôi nhà quá sức và sức khoẻ, và không nhắc tên người đã dạy mình cách bán hàng. Đây là bài học đọc từ tài liệu, không phải lời hứa cho ai làm theo.

Câu hỏi thường gặp

Madam C.J. Walker là ai?

Bà tên khai sinh Sarah Breedlove, sinh ngày 23/12/1867 ở Louisiana, từng giặt thuê ở St. Louis rồi xây công ty chăm sóc tóc có mạng lưới đại lý. Bà mất ngày 25/5/1919, ở tuổi 51.

Madam C.J. Walker có phải nữ triệu phú tự thân đầu tiên của nước Mỹ không?

Đây là điều còn tranh cãi. Năm 1917 bà nói mình chưa phải triệu phú, tài sản riêng ước khoảng 600.000–700.000 đô la, và Annie Malone có thể đã giàu cỡ đó trước bà. Danh hiệu «đầu tiên» do đời sau gắn thêm.

Walker có ăn cắp công thức của Annie Malone không?

Chưa ai tìm thấy vụ kiện hay văn bản nào của Malone nêu đích danh Walker, và nguyên nhân hai người rạn vỡ không rõ. Công thức lưu huỳnh với sáp dầu mỏ đã có từ sách y khoa thế kỷ 18, nhưng cách bán qua đại lý thì Malone làm trước.

Walker khởi nghiệp với bao nhiêu tiền?

Theo lời chính bà, số vốn là một đô la hai mươi lăm xu. Con số «hai đô la» quen thuộc đến từ sách đời sau.

Điều gì làm nên thành công của Walker?

Theo kịch bản, đó là mạng lưới đại lý được đào tạo và chăm lo, cùng thời thế thuận lợi như báo chí người da màu phát triển. Bà cũng thuê người giỏi lo tài chính và pháp lý.

Giấc mơ của Walker có thật không?

Đó là lời kể của chính bà, và năm 1917 bà kể hai phiên bản khác nhau, nên không thể coi là sự thật đã kiểm chứng.

Nguồn tham khảo

  • The New York Times Magazine, 4/11/1917, Wealthiest Negro Woman's Suburban Mansion
  • The Literary Digest, 13/10/1917, Queen of Gotham's Colored 400
  • Indianapolis Freeman: quảng cáo 14/3/1908, 16/4/1910, bài tiểu sử 11/11/1911, thông báo 30/12/1916
  • The New York Times, 26/5/1919, cáo phó
  • Indiana Historical Society, Madam C.J. Walker Papers Addition (M 1250)
  • U.S. National Archives, Pieces of History, 22/7/2021
  • National Park Service, (H)our History Lesson: Madam C. J. Walker
  • State Historical Society of Missouri, Historic Missourians: Annie Turnbo Malone
  • A'Lelia Bundles, The Facts about Madam C. J. Walker and Annie Malone (2020)
  • Henry Louis Gates Jr., Madam C.J. Walker: Her Crusade, Time, 7/12/1998
  • HBS Working Knowledge, case Madam C.J. Walker

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.