Jack Ma (Mã Vân) kể về đời mình bằng hai câu chuyện khác nhau: một câu chuyện về những lần bị từ chối nổi tiếng, và một câu chuyện có hồ sơ, có người chứng kiến về cách Alibaba ra đời. Bài này tóm tắt hành trình của ông từ Hàng Châu những năm 1960 đến căn hộ tháng 2/1999, rồi đến sàn chứng khoán New York năm 2014, và tách rõ đâu là tài liệu, đâu là lời ông tự kể.

Tóm tắt nhanh

Jack Ma sinh năm 1964 ở Hàng Châu, thi đại học trượt hai lần, làm thầy giáo tiếng Anh, rồi mất quyền quyết định ở China Pages, công ty internet đầu tiên của ông. Tháng 2/1999, ông thuyết phục 17 người bạn góp chừng 60.000 đô la để lập Alibaba. Công ty suýt sụp đổ năm 2000–2001, sống sót nhờ cắt giảm mạnh và tập trung vào doanh nghiệp nhỏ, rồi lên sàn New York năm 2014. Những lần bị KFC, cảnh sát hay Harvard từ chối chủ yếu chỉ dựa vào lời ông, nên cần đọc thận trọng.

Diễn biến chính

1964–1985: cậu bé Tây Hồ

Mã Vân sinh ngày 10/9/1964 ở Hàng Châu, Chiết Giang. Theo lời ông, ông nội từng bị quy là địa chủ nhỏ. Khi Trung Quốc mở cửa cuối thập niên 1970, ông kể mình dẫn khách nước ngoài đi quanh Tây Hồ để được nói tiếng Anh, suốt chín năm. Đây là lời ông, nhưng ông kể khá nhất quán từ năm 2006 đến 2015.

Năm 1980, ông gặp gia đình ông Ken Morley, người Úc, và con trai họ trở thành bạn qua thư của ông. Năm 1985, ông sang Newcastle, chuyến ra nước ngoài đầu tiên. Về sau ông cam kết 20 triệu đô la Mỹ cho sinh viên Đại học Newcastle. Cái tên "Jack" có hai phiên bản: do một nữ du khách gợi ý, hoặc do một người bạn qua thư đặt.

1982–1988: ba lần thi đại học

Ông thi đại học vào các năm 1982, 1983 và 1984. Lần thứ ba, ông thiếu năm điểm so với điểm sàn, nhưng khoa tiếng Anh của Học viện Sư phạm Hàng Châu chưa tuyển đủ người nên gọi bổ sung những thí sinh có điểm tiếng Anh tốt. Điểm toán cụ thể của các lần thi vẫn được ghi lệch nhau giữa các nguồn.

Ở trường, ông quen Trương Anh, về sau là vợ ông. Năm 1988 ông tốt nghiệp và được phân công đi dạy; theo một bài báo Hồng Kông, lương tháng đầu là 89 nhân dân tệ.

1992–1998: làm ăn thất bại và mất China Pages

Năm 1992, ông cùng đồng nghiệp mở một công ty dịch thuật. Công ty thu không đủ chi nên ông phải đi lấy hàng về bán thêm. Năm 1995 ông sang Mỹ, nơi theo lời ông ở Seattle lần đầu ông dùng internet và thấy gần như không có gì về Trung Quốc. Về nước, ông lập China Pages, trang vàng Trung Quốc trên mạng; tên miền được đăng ký ngày 10/5/1995.

Sau đó một đơn vị viễn thông nhà nước tham gia, hai bên thành liên doanh và các ý tưởng của ông liên tục bị bỏ phiếu chống. Ông rời đi, rồi làm khoảng 14 tháng cho một công ty công nghệ của Bộ Ngoại thương ở Bắc Kinh. Năm 1998, ông dẫn Jerry Yang, đồng sáng lập Yahoo, đi thăm Vạn Lý Trường Thành.

Tháng 2/1999: căn hộ ở Hồ Bạn Hoa Viên

Hồ sơ Alibaba nộp cho Uỷ ban Chứng khoán Mỹ năm 2014 ghi rằng 18 nhà sáng lập, tính cả ông, lần đầu họp trong căn hộ của ông ở Hàng Châu. Theo các mô tả, ông nói họ sẽ xây một trang web toàn cầu, đặt mục tiêu lên sàn năm 2002 và bảo mọi người đặt tiền lên bàn. Số tiền chừng 500.000 nhân dân tệ, khoảng 60.000 đô la Mỹ.

Nhóm này gồm học trò cũ, đồng nghiệp cũ và người thân, trong đó có sáu phụ nữ và ba cặp vợ chồng, theo một bản tổng hợp đăng trên báo Malaysia năm 2018. Cũng trong năm 1999, Joe Tsai rời quỹ đầu tư Investor AB để gia nhập công ty.

1999–2002: gọi vốn rồi suýt chết

Tháng 10/1999, nhóm do Goldman Sachs dẫn đầu đầu tư 5 triệu đô la. Tháng 1/2000, nhóm do SoftBank dẫn đầu rót thêm 20 triệu. Có tiền, công ty dời bộ phận tiếng Anh sang Thung lũng Silicon; ông Porter Erisman sau này gọi đó là một sai lầm chiến lược nghiêm trọng.

Theo ông Savio Kwan, năm 2001 công ty còn khoảng 10 triệu đô la và đốt 2 triệu mỗi tháng. Các văn phòng nước ngoài bị đóng, nhân sự giảm từ 360 xuống 150 người sau 30 ngày. Công ty tập trung bán cho doanh nghiệp xuất khẩu nhỏ, và theo cả ông Kwan lẫn Jack Ma, họ từ chối đưa hối lộ. Năm 2002, theo ông Kwan, công ty hoà vốn.

2003–2014: Taobao, Yahoo và sàn New York

Năm 2003, Alibaba lập Taobao, sàn mua bán miễn phí cạnh tranh với eBay. Năm 2005, Yahoo bỏ 1 tỷ đô la tiền mặt cùng mảng Yahoo China để lấy khoảng 40% Alibaba. Ông rời ghế tổng giám đốc tháng 5/2013, và công ty lên sàn New York tháng 9/2014 với giá 68 đô la một cổ phiếu, gần 25 tỷ đô la tính cả phần phát hành thêm.

2019–2025: rời ghế và ít xuất hiện

Ông rời ghế chủ tịch ngày 10/9/2019. Cuối tháng 10/2020, ông phát biểu chỉ trích cách quản lý tài chính; đầu tháng 11/2020 đợt lên sàn của Ant Group bị dừng. Sau đó ông vắng bóng, xuất hiện lại trong video ngày 20/1/2021, và tháng 2/2025 dự một buổi toạ đàm doanh nghiệp do Chủ tịch Tập Cận Bình chủ trì. Kênh chỉ nêu dữ kiện công khai, không suy đoán lý do.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Những lần bị từ chối: chuyện cảnh sát, KFC và Harvard gần như chỉ do ông kể. Bản có ngày tháng sớm nhất mà kênh tìm được là Davos tháng 1/2015. Trong hai cuộc phỏng vấn dài năm 2005 và 2006, các chuyện này không xuất hiện, nhưng điều đó không chứng minh đó là lần đầu ông kể.
  • KFC: số người đi xin việc thay đổi giữa các lần kể (24 người với 23 người được nhận ở Davos; 25 và 24 ở Đài Loan). Cửa hàng KFC đầu tiên ở Hàng Châu mở năm 1993, khi ông đã đi dạy từ 1988. Mốc thời gian không khớp, nhưng chưa thể kết luận ông bịa.
  • Chuyện Malibu: khẩu súng và hai ngày bị giữ chỉ có lời ông, không có hồ sơ cảnh sát hay nhân chứng. Năm 2015 ông kể gọn hơn nhiều, nói sang Mỹ vì một dự án đường cao tốc.
  • Chi tiết đời đầu: điểm toán, số năm dạy học, năm lập công ty dịch thuật và nguồn gốc cái tên "Jack" được các nguồn ghi lệch nhau.
  • Vụ Alipay năm 2011: Yahoo và SoftBank nói họ không phê duyệt việc chuyển Alipay, còn phía Alibaba nói hội đồng quản trị đã được báo.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Năm 1999, không ai đặt tiền vì nghe chuyện KFC hay Harvard. Họ đặt tiền vì một người họ đã tận mắt thấy thất bại, kể cho họ nghe một tương lai đủ lớn. Thời thế cũng đóng vai trò: Trung Quốc khi ấy mới có khoảng bốn triệu người dùng internet, cổ phiếu internet đang lên cơn sốt và nước này sắp vào WTO. Chính ông cũng nói năm 2006 rằng họ đã khá may mắn.

Điều đáng học nằm ở các quyết định mà ai cũng nhìn thấy được. Ông bán cho những xưởng nhỏ khi doanh nghiệp lớn lắc đầu. Sau lần mất quyền ở China Pages, ông viết quyền đề cử hội đồng quản trị vào luật chơi của Alibaba. Và năm 2001, ông chấp nhận cắt chính chiến lược toàn cầu của mình. Câu chuyện không hứa hẹn công thức thành công, chỉ cho thấy cách tách lời kể khỏi hồ sơ.

Câu hỏi thường gặp

Jack Ma bắt đầu Alibaba với bao nhiêu tiền?

Theo các nguồn trong video, mười tám nhà sáng lập góp chừng 500.000 nhân dân tệ, khoảng 60.000 đô la Mỹ thời đó, trong căn hộ ở Hàng Châu tháng 2/1999. Theo lời ông kể năm 2006, số tiền ấy cạn sau sáu tháng.

Jack Ma thi đại học mấy lần?

Ông thi ba lần, vào các năm 1982, 1983 và 1984. Lần thứ ba ông thiếu năm điểm, nhưng được gọi bổ sung vào khoa tiếng Anh của Học viện Sư phạm Hàng Châu vì khoa chưa tuyển đủ người.

Chuyện Jack Ma bị KFC và Harvard từ chối có đáng tin không?

Những chuyện này gần như chỉ có lời ông kể, bản có ngày tháng sớm nhất mà kênh tìm được là ở Davos tháng 1/2015. Chuyện KFC còn khó khớp mốc thời gian, nhưng điều đó không chứng minh ông chưa từng nộp đơn.

Alibaba suýt phá sản khi nào?

Theo ông Porter Erisman, năm 2000 công ty suýt phá sản vì tung chiến lược toàn cầu quá sớm. Theo ông Savio Kwan, năm 2001 công ty còn khoảng 10 triệu đô la và đốt 2 triệu mỗi tháng, buộc phải cắt giảm mạnh.

Ai đã đầu tư vào Alibaba những năm đầu?

Tháng 10/1999, nhóm do Goldman Sachs dẫn đầu rót 5 triệu đô la Mỹ. Tháng 1/2000, nhóm do SoftBank dẫn đầu rót thêm 20 triệu đô la. Năm 2005, Yahoo đầu tư 1 tỷ đô la tiền mặt cùng mảng Yahoo China để lấy khoảng 40% công ty.

Jack Ma rời ghế chủ tịch Alibaba khi nào?

Ông rời ghế chủ tịch ngày 10/9/2019, đúng sinh nhật 55 tuổi, và ông Trương Dũng (Daniel Zhang) kế nhiệm. Trước đó, tháng 5/2013, ông đã thôi chức tổng giám đốc.

Nguồn tham khảo

  • Alibaba Group Holding Ltd, Form F-1 Registration Statement, SEC, 5/2014
  • David Barboza, New Partner for Yahoo Is a Master at Selling, The New York Times, 15/8/2005
  • CNN Talk Asia, phỏng vấn Jack Ma của Lorraine Hahn, 24/4/2006
  • Phỏng vấn Charlie Rose với Jack Ma tại WEF Davos, 23/1/2015 (bản chép BizNews)
  • CNBC Make It, bài về KFC và bài nói ở Nairobi, 10/8/2017
  • ehangzhou.gov.cn, KFC đầu tiên ở Chiết Giang (18/5/1993)
  • China Daily, 30 năm KFC ở Trung Quốc, 23/9/2017
  • Foreign Policy, 29/5/2014; Fortune, 22/2/2011; Reuters, 2021; Al Jazeera, 17/2/2025

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.