Soichiro Honda, người sáng lập hãng xe máy Honda của Nhật, nổi tiếng là thiên tài cơ khí, nhưng năm 1954 người kéo công ty khỏi mép vực lại là cộng sự của ông, Takeo Fujisawa. Bài viết kể lại hành trình từ cậu thợ học việc ở Hamamatsu đến người sáng lập Honda, và vì sao việc trao con dấu chủ tịch cho người khác có thể là quyết định đáng giá nhất đời ông.

Tóm tắt nhanh

Honda học bằng cách làm hỏng: lô vòng piston đầu tiên gửi Toyota chỉ có 3 trên 50 chiếc đạt chuẩn, nhưng ông kiên trì sửa rồi trở thành nhà cung cấp. Sau chiến tranh, ông lập Honda Motor, và từ năm 1949 để Fujisawa lo kinh doanh, tiền bạc và điều hành. Theo lời Honda, ông còn giao cả con dấu chủ tịch. Cặp đôi này cùng vượt khủng hoảng 1954, làm ra Super Cub, đưa xe đua Honda đến chiến thắng tại giải TT, rồi cùng nghỉ năm 1973.

Diễn biến chính

1906–1928: Thợ trẻ ở Hamamatsu

Honda sinh ngày 17/11/1906 ở làng Komyo, nay thuộc thành phố Hamamatsu. Cha ông là thợ rèn, mẹ là thợ dệt. Tháng 4/1922, ở tuổi 15, ông lên Tokyo học việc tại gara Art Shokai.

Sáu năm sau, tháng 4/1928, ông về Hamamatsu mở chi nhánh Art Shokai. Khi còn rất trẻ, ông đã vừa là thợ giỏi vừa là ông chủ, hai vai về sau luôn giằng co nhau.

1937–1948: Ba trên năm mươi và kỳ nghỉ làm người

Khoảng tháng 2/1937, ông lập Tokai Seiki để làm vòng piston, với Shichiro Kato góp vốn và làm chủ tịch. Đúc vòng piston là bài toán luyện kim chứ không chỉ là sửa xe, nên ông thử đi thử lại và hỏng nhiều lần. Ông đăng ký học dự thính ở trường kỹ thuật Hamamatsu; theo các cuốn tiểu sử, giáo sư Tashiro chỉ ra các vòng thiếu silic. Ông không đi thi nên không có bằng.

Theo tài liệu của hãng, trong 50 vòng piston gửi Toyota kiểm tra, chỉ 3 chiếc đạt. Về sau ông làm được, cung cấp cho Toyota và hãng máy bay Nakajima. Năm 1942 Toyota nắm 40% cổ phần Tokai Seiki. Chiến tranh làm mất nhà máy Yamashita vì bom và nhà máy Iwata vì động đất. Sau chiến tranh, ông bán phần của mình cho Toyota, theo hai cuốn tiểu sử với giá 450.000 yên, rồi thất nghiệp.

Năm 1946, ông lập Viện Nghiên cứu Kỹ thuật Honda, gắn động cơ quân dụng dư thừa lên xe đạp; bình xăng đầu tiên là một chiếc túi chườm nước nóng. Ngày 24/9/1948, Honda Motor ra đời với vốn 1 triệu yên và 34 người.

1949: Hai người gặp nhau

Hiroshi Takeshima, người từng làm ở Nakajima và khi đó là quan chức bộ Thương mại, là người nối hai con đường. Tháng 8/1949 ông sắp xếp cho Honda (42 tuổi) gặp Fujisawa (38 tuổi). Tháng 10/1949 Fujisawa vào công ty làm giám đốc điều hành và góp vốn riêng.

Trang lịch sử của hãng tóm tắt cách chia việc: Honda lo làm ra, Fujisawa lo bán. Theo đoạn trích sách của nhà báo Masaaki Sato, Honda kể rằng ông đã giao con dấu chủ tịch cho Fujisawa và để ông ấy điều hành công ty.

1952–1954: Máy nhập khẩu, tuyên bố TT và khủng hoảng

Năm 1952, công ty quyết định nhập máy công cụ nước ngoài, tổng giá trị lên tới 450 triệu yên, lớn gấp nhiều lần vốn điều lệ. Ngày 20/3/1954, công ty tuyên bố sẽ dự giải đua TT ở Isle of Man; theo tài liệu của hãng, Fujisawa là người viết bản tuyên bố sau khi xác định điều Honda muốn nói.

Ngay sau đó, ba mẫu xe gặp vấn đề (Juno nặng hơn dự tính, Dream hỏng máy, Benly ồn) và bộ máy gắn xe đạp Cub F ế hàng, đúng lúc kinh tế Nhật suy thoái. Fujisawa đến Mitsubishi Bank, kể hết mọi khó khăn và công ty vay được từ hai ngân hàng. Tháng 12/1954, công đoàn đòi thưởng cuối năm 25.000 yên, Fujisawa đề nghị 5.000 yên, còn Honda đứng ra xin lỗi công nhân.

1958–1961: Super Cub và giải TT

Super Cub được bán từ tháng 8/1958, về sau được nhắc tới như xe máy bán chạy nhất thế giới. Năm 1959 hãng mở chi nhánh ở Mỹ với vốn 250.000 đô la và 8 nhân viên. Năm 1960, theo sáng kiến của Fujisawa, bộ phận nghiên cứu tách thành công ty riêng. Năm 1961, xe Honda chiếm trọn năm vị trí đầu ở hai hạng 125cc và 250cc tại giải TT.

1969–1970: Chủ tịch hay kỹ sư

Honda khi ấy khăng khăng dùng động cơ làm mát bằng gió cho ô tô; mẫu H1300 bán kém, trong khi nhóm kỹ sư trẻ, có Tadashi Kume, đòi làm mát bằng nước. Fujisawa hỏi thẳng: ông sẽ làm chủ tịch hay làm kỹ sư? Honda chọn làm chủ tịch, và các kỹ sư trẻ được làm theo hướng của họ. Năm xảy ra cuộc trò chuyện chưa thật chắc chắn.

1973: Hai người cùng nghỉ

Tháng 3/1973, Fujisawa báo ý định nghỉ. Theo trang lịch sử của hãng, Honda đáp rằng ông không thể làm chủ tịch nếu thiếu Fujisawa và sẽ nghỉ cùng. Tháng 10/1973 hai người cùng rời vị trí, Kiyoshi Kawashima, 45 tuổi, lên làm chủ tịch. Họ không đưa con mình vào thay. Fujisawa mất ngày 30/12/1988; Honda mất ngày 5/8/1991, thọ 84 tuổi.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Giai thoại “Toyota từ chối Honda”: câu chuyện ông xin việc kỹ sư ở Toyota, bị loại rồi tự làm xe không có trong năm cuốn tiểu sử và nghiên cứu mà kênh kiểm tra. Điều có tài liệu là Toyota loại lô vòng piston đầu tiên, sau đó trở thành cổ đông.
  • Chuyện học hành: tài liệu của hãng ghi ông rời trường năm 15 tuổi, còn Time viết ông bỏ học năm 13 tuổi. Chuyện “bị đuổi học” không có nguồn.
  • Con dấu chủ tịch: câu này hiện chỉ đọc được qua đoạn trích sách của Sato, chưa đối chiếu được trang in; thời điểm giao cũng chưa xác định.
  • Phần vốn của Fujisawa: tài liệu của hãng ghi một phần tư, Sato ghi một nửa.
  • Chiến lược ở Mỹ: câu “chẳng có chiến lược gì” là lời một người trong cuộc kể lại, đã bị giới nghiên cứu tranh luận.
  • Vụ N360: nguồn duy nhất kênh đọc được là một bài blog, nên chưa thể rút kết luận.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Honda phải học giao quyền hai lần: lần đầu ông để người khác giữ tiền và điều hành, lần sau ông rời bàn thiết kế, thứ ông giỏi nhất. Giao như vậy cũng có nghĩa là chấp nhận nghe điều khó nghe, như mức thưởng thấp năm 1954 hay câu hỏi “chủ tịch hay kỹ sư”.

Câu chuyện cũng cần đọc cho cân: giao quyền không tự động tạo ra thành công. Fujisawa cũng sai với chiếc Juno, và công ty còn nhờ những yếu tố ngoài tầm tay như nhu cầu hậu chiến, người giới thiệu và các ngân hàng chịu cho vay. Còn câu nói “thành công là 99% thất bại” có trong tự truyện của ông, nhưng việc gắn nó với một bài diễn văn năm 1974 thì chưa chắc.

Câu hỏi thường gặp

Soichiro Honda là ai?

Ông là người sáng lập Honda Motor, sinh ngày 17/11/1906 ở làng Komyo, nay thuộc Hamamatsu, Nhật Bản. Ông là thợ máy và kỹ sư tự học, mất ngày 5/8/1991.

Honda có từng bị Toyota từ chối khi xin việc không?

Trong các nguồn kênh kiểm tra, không có bằng chứng cho chuyện này. Điều được ghi lại là Toyota loại lô vòng piston đầu tiên của ông, về sau thành cổ đông của công ty ông.

Takeo Fujisawa đóng vai trò gì ở Honda?

Ông vào công ty tháng 10/1949 làm giám đốc điều hành, lo kinh doanh và tài chính, đi gặp ngân hàng năm 1954 và viết bản tuyên bố dự giải TT. Một bài của nippon.com gọi ông là người gỡ cả hai lần công ty sát bờ phá sản.

Honda và Fujisawa nghỉ hưu khi nào?

Tháng 3/1973 Fujisawa báo ý định nghỉ, và tháng 10/1973 hai người cùng nghỉ. Kiyoshi Kawashima kế nhiệm làm chủ tịch.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.