Câu chuyện về Jan Koum và WhatsApp bắt đầu bằng một bức ảnh: sáng 19/2/2014, ông ký thỏa thuận bán WhatsApp cho Facebook ngay trên cánh cửa của một văn phòng trợ cấp cũ ở Mountain View, nơi hơn hai mươi năm trước ông từng xếp hàng nhận tem phiếu thực phẩm. Nhìn ngoài, đó là cái kết đẹp của một cậu bé di cư. Nhìn kỹ hơn, đó cũng là ngày lời hứa “không quảng cáo” của WhatsApp bắt đầu đổi chủ.
Tóm tắt nhanh
Jan Koum đi từ một ngôi làng gần Kyiv đến Mỹ năm 1992, sống nghèo, tự học mạng máy tính, làm ở Yahoo rồi cùng Brian Acton dựng WhatsApp từ năm 2009. Hai người chọn thu phí thay vì bán quảng cáo và công khai cam kết đó năm 2012. Năm 2014 họ bán công ty cho Facebook, một tập đoàn sống nhờ quảng cáo; vài năm sau cả hai lần lượt ra đi vì áp lực kiếm tiền, và đến năm 2025 quảng cáo đã vào mục trạng thái của WhatsApp.
Diễn biến chính
1976–1992: từ ngôi làng Ukraine đến Mountain View
Koum sinh ngày 24/2/1976, khi Ukraine còn trong Liên Xô. Nhà không có nước nóng, và cha mẹ ông ngại nói chuyện qua điện thoại vì sợ bị nghe lén. Chính Koum từng viết trên blog WhatsApp rằng nỗi sợ KGB là một phần lý do gia đình rời quê. Năm 1992, khi 16 tuổi, ông sang Mỹ cùng mẹ; người cha không đi cùng được.
Hai mẹ con ở một căn hộ hai phòng nhờ trợ cấp. Mẹ ông trông trẻ, ông quét sàn một cửa hàng tạp hóa. Khi bà mắc ung thư, hai người sống nhờ trợ cấp khuyết tật và tem phiếu thực phẩm. Theo lời ông kể, ông tự học về mạng máy tính bằng cách mua sách ở hiệu sách cũ, đọc xong rồi mang trả lại.
1997–2000: Yahoo và Brian Acton
Năm 1997, khi đang làm thêm việc kiểm tra bảo mật cho Ernst & Young, Koum được cử đến kiểm tra hệ thống quảng cáo của Yahoo và gặp Brian Acton, một kỹ sư tốt nghiệp Stanford. Ít lâu sau Yahoo tuyển ông làm kỹ sư hạ tầng, và ông bỏ dở đại học San Jose State để giữ công việc có lương. Cũng năm đó cha ông mất; năm 2000 mẹ ông qua đời vì ung thư. Theo lời Koum, Acton là người hay mời ông về nhà ăn cơm trong những năm ấy.
2007–2009: trôi dạt rồi WhatsApp ra đời
Cả hai rời Yahoo tháng 9/2007, đi chơi Nam Mỹ và tiêu dần tiền tiết kiệm; Forbes gọi quãng này là “trôi dạt”. Theo lời kể, cả hai xin việc ở Facebook và bị từ chối; chi tiết này còn vênh về thời điểm (xem phần tranh cãi bên dưới). Tháng 1/2009 Koum mua iPhone và thấy cơ hội từ kho ứng dụng của Apple. Ngày 24/2/2009, đúng sinh nhật 33 tuổi, ông đăng ký công ty WhatsApp.
Ý tưởng ban đầu là hiện dòng trạng thái cạnh tên mỗi người trong danh bạ. Bản đầu treo liên tục, ông ghi lỗi vào một cuốn vở Liên Xô mẹ mang sang từ năm 1992. Có lúc Koum định bỏ; theo lời kể, Acton bảo rằng bỏ lúc này là “đồ ngốc” và khuyên cho ứng dụng thêm vài tháng.
2009–2011: thông báo đẩy và bài toán tiền
Tháng 6/2009 Apple thêm thông báo đẩy cho iPhone. Nhóm bạn của Koum bắt đầu dùng dòng trạng thái để nhắn nhau, và ông nhận ra mình đã làm ra một dịch vụ nhắn tin. Bản mới có 250.000 người dùng hoạt động. Tháng 10/2009, Acton gom 250.000 USD vốn hạt giống từ năm người bạn cũ ở Yahoo và vào làm chính thức ngày 1/11/2009.
Đầu năm 2010, doanh thu chỉ khoảng 5.000 USD mỗi tháng trong khi tin nhắn xác minh cho người dùng mới tốn 2 xu ở Mỹ và 65 xu ở Trung Đông. Hai người không chọn quảng cáo mà thu phí, về sau thường khoảng một đô la mỗi năm. Sequoia Capital, do Jim Goetz đại diện, rót 8 triệu USD đầu năm 2011 sau khi hứa không ép làm quảng cáo.
2012–2014: lời hứa và thương vụ
Ngày 18/6/2012, blog WhatsApp đăng bài “Why we don’t sell ads”, với câu nổi tiếng rằng khi có quảng cáo thì người dùng chính là sản phẩm. Tháng 2/2013, Sequoia đầu tư thêm 50 triệu USD, định giá công ty 1,5 tỷ USD. Đầu năm 2014, WhatsApp có hơn 450 triệu người dùng mỗi tháng với khoảng 50 nhân viên, nhưng doanh thu năm 2013 chỉ khoảng 20 triệu USD.
Ngày 19/2/2014, Facebook công bố mua WhatsApp giá 19 tỷ USD, trong đó 3 tỷ là cổ phiếu thưởng trả dần, người nhận phải ở lại. Blog WhatsApp hôm đó cam kết không có quảng cáo chen vào cuộc trò chuyện. Thương vụ hoàn tất tháng 10/2014 và Koum vào hội đồng quản trị Facebook.
2016–2018: vết nứt và ra đi
Tháng 1/2016, WhatsApp bỏ khoản phí một đô la và nói sẽ không có quảng cáo của bên thứ ba. Tháng 4/2016, mã hoá đầu cuối hoàn tất. Tháng 8/2016, điều khoản mới nối số điện thoại người dùng sang Facebook để gợi ý bạn bè và nhắm quảng cáo trên Facebook. Tháng 5/2017, Uỷ ban châu Âu phạt Facebook 110 triệu euro vì thông tin sai trong quá trình xin duyệt thương vụ.
Acton rời đi trước, bỏ lại phần cổ phiếu chưa nhận; ông cũng góp 50 triệu USD lập Signal Foundation (tháng 2/2018) và đăng “đã đến lúc, hãy xoá Facebook” (tháng 3/2018). Ngày 30/4/2018, Koum thông báo rời đi bằng vài dòng ngắn, không nêu lý do. Năm 2020 kế hoạch đưa quảng cáo vào WhatsApp tạm bị gác; ngày 16/6/2025 Meta công bố quảng cáo trong mục trạng thái, còn chat cá nhân vẫn không có quảng cáo.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Chuyện bị Facebook từ chối: bằng chứng chính là tweet của Acton năm 2009, vênh với mốc 2007 mà Forbes kể; phía Koum chưa có tài liệu tương tự.
- Bức ảnh ký trên cánh cửa cũ và các chi tiết thời thơ ấu: phần lớn đến từ một bài Forbes đăng đúng ngày công bố thương vụ, và tấm ảnh do chính Koum gửi. Đó là câu chuyện ông chọn kể.
- Điều khoản “triển khai” và lời hứa năm năm không áp lực: chỉ do Acton và một nguồn giấu tên kể lại; Facebook có phiên bản khác. Theo Acton, luật sư Facebook cho rằng WhatsApp mới ở mức “thăm dò” (exploring) chứ chưa “triển khai” (implementing) việc kiếm tiền.
- Lý do Koum ra đi: chính ông chưa từng nói. Các báo nêu lý do dựa trên người am hiểu nội bộ.
- Các con số: khoảng 850 triệu USD Acton bỏ lại là ước tính của Forbes theo giá cổ phiếu năm 2018, không phải khoản tiền cụ thể ai đã từ chối nhận.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Đây không chỉ là chuyện từ tem phiếu đến tỷ đô. WhatsApp suýt chết yểu và được cứu một phần nhờ thời thế: bản cập nhật của Apple, cước SMS đắt đỏ ở nhiều nước và một nhóm bạn dùng ứng dụng theo cách không ai định trước, cộng với lời khuyên “thêm vài tháng” của một người bạn cũng đang thất nghiệp.
Phần sau là bài học về lời hứa. Năm 2012, câu “không quảng cáo” có giá trị vì người viết cũng là người quyết định. Sau năm 2014, quyền quyết định ấy sang tay người khác, còn những gì bảo vệ lời hứa chỉ là một điều khoản và lời nói miệng. Câu hỏi đáng tự hỏi: ngày mình không còn quyền quyết, ai sẽ giữ lời hứa này?
Câu hỏi thường gặp
Jan Koum là ai?
Jan Koum sinh ngày 24/2/1976 ở một ngôi làng gần Kyiv, khi Ukraine còn thuộc Liên Xô. Ông sang Mỹ năm 1992, về sau cùng Brian Acton lập WhatsApp và bán cho Facebook năm 2014.
Facebook mua WhatsApp với giá bao nhiêu?
Khi công bố ngày 19/2/2014, giá là 19 tỷ USD, gồm khoảng 16 tỷ tiền mặt và cổ phiếu cùng 3 tỷ cổ phiếu thưởng trả dần trong bốn năm. Khi hoàn tất vào tháng 10/2014, cổ phiếu Facebook đã tăng nên thương vụ đáng khoảng 22 tỷ USD.
Vì sao WhatsApp từng không bán quảng cáo?
Koum và Acton đã làm ở Yahoo hai mươi năm tính gộp, nơi họ tận mắt thấy cỗ máy quảng cáo vận hành, và họ không muốn người dùng trở thành sản phẩm. Họ thu phí khoảng 1 USD mỗi năm và nêu lập trường này trên blog WhatsApp ngày 18/6/2012.
Vì sao Brian Acton và Jan Koum rời Facebook?
Theo lời Acton kể với Forbes, ông ra đi vì bất đồng về chuyện kiếm tiền và quảng cáo. Koum chưa bao giờ nêu lý do; báo chí dẫn nguồn giấu tên cho rằng ông bất đồng về việc dùng dữ liệu cá nhân và mã hoá.
Hiện nay WhatsApp có quảng cáo không?
Ngày 16/6/2025 Meta công bố quảng cáo sẽ xuất hiện trong mục trạng thái của WhatsApp. Theo thông báo đó, các cuộc trò chuyện cá nhân vẫn không có quảng cáo và vẫn được mã hoá đầu cuối.
Nguồn tham khảo
- Parmy Olson, Forbes, 19/2/2014: bài phỏng vấn về cách Jan Koum xây dựng WhatsApp (liên kết)
- Parmy Olson, Forbes, 26/9/2018: Brian Acton kể về #DeleteFacebook và lý do rời đi (liên kết)
- Blog WhatsApp, “Why we don’t sell ads”, 18/6/2012 (liên kết)
- Blog WhatsApp, “Facebook”, 19/2/2014, và “Setting the record straight”, 17/3/2014 (liên kết)
- Blog WhatsApp, “Making WhatsApp free and more useful”, 18/1/2016, và “Looking ahead for WhatsApp”, 25/8/2016 (liên kết)
- Facebook Newsroom, “Facebook to Acquire WhatsApp”, 19/2/2014 (liên kết)
- Facebook Inc., Form 10-K năm 2014 gửi SEC, ghi chú về các thương vụ mua lại (liên kết)
- Jim Goetz, Sequoia Capital, “Four Numbers That Explain Why Facebook Acquired WhatsApp”, 19/2/2014 (liên kết)
- Uỷ ban châu Âu, thông cáo IP/17/1369 về khoản phạt 110 triệu euro, 18/5/2017 (liên kết)
- FTC, thư gửi Facebook và WhatsApp về nghĩa vụ quyền riêng tư, 10/4/2014 (liên kết)
- Washington Post và New York Times, 30/4/2018: tin Koum rời Facebook
- NBC News, 9/2018: phản hồi của lãnh đạo Facebook với Brian Acton
- Meta Newsroom, 16/6/2025: quảng cáo trong mục trạng thái WhatsApp (liên kết)
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
