Bài tóm tắt sách Sự trả thù của địa lý (tên gốc The Revenge of Geography) của Robert D. Kaplan này dành cho ai muốn hiểu vì sao bản đồ vẫn quan trọng trong tin tức thế giới hôm nay. Cuốn sách phù hợp với người quan tâm địa chính trị, lịch sử và cách các cường quốc suy nghĩ. Bản tiếng Việt do Omega Plus và Nhà xuất bản Hội Nhà Văn phát hành, giáo sư tiến sĩ địa lý Đào Đình Bắc dịch.
Sách này nói về điều gì?
Câu hỏi lõi của sách khá nghịch lý: giữa lúc nhiều người tin công nghệ và toàn cầu hóa đã xóa nhòa khoảng cách, Kaplan lại viết cả một cuốn sách về sức nặng của núi, sông và eo biển. Theo ông, địa lý vẫn là những giới hạn cứng mà ý chí và chính sách khó vượt qua.
Điều đáng chú ý là người viết từng ủng hộ cuộc chiến Iraq, về sau kết luận đó là một sai lầm. Bản gốc tiếng Anh do Random House phát hành năm 2012, lớn lên từ một bài tiểu luận cùng tên đăng trên Foreign Policy ba năm trước đó. Theo CENJOWS, sách gồm mười lăm chương chia làm ba phần: lịch sử tư tưởng địa chính trị, các vùng trên thế giới, và tương lai của nước Mỹ.
Cần nói rõ: bài tóm tắt này dựa trên các bài điểm sách và buổi nói chuyện của Kaplan tại Hội đồng Carnegie đầu năm 2013, chứ không đối chiếu từng trang bản in. Khi bài viết nói «theo Kaplan», đó là quan điểm của tác giả.
5 ý chính của cuốn sách
1. Bản đồ chưa từng biến mất: bài học từ Iraq
Theo CENJOWS, những chương mở đầu dùng cuộc can thiệp ở Iraq làm bài học. Sau Chiến tranh Lạnh, nhiều người tin vào một «thế giới phẳng», nơi công nghệ san bằng mọi khoảng cách; Kaplan cho rằng Iraq đã phơi bày sự lạc quan ấy và đưa ông về với chủ nghĩa hiện thực. Ông còn nhận xét một điều nghe ngược: công nghệ làm thế giới nhỏ lại nên nơi nào cũng trở nên quan trọng về chiến lược.
Nhưng ông không nói địa lý là định mệnh. Theo ông, di sản của lịch sử và địa lý chỉ an bài một phần; địa lý là khởi đầu của sự khôn ngoan chứ không phải bản án. Ông lấy Bismarck và Lý Quang Diệu làm ví dụ về những nhà lãnh đạo biết tôn trọng giới hạn của đất nước mình. Patrick Garrity (Claremont Review of Books) thì cho rằng như vậy vẫn dành cho chính trị một vai trò quá bên lề.
2. Những nhà tiên tri bị lãng quên: Vùng Lõi và Vành Đai
Phần đầu sách là gia phả của tư tưởng địa chính trị. Halford Mackinder đưa ra thuyết Vùng Lõi năm 1904: ai kiểm soát nội địa mênh mông của lục địa Á – Âu sẽ nắm chìa khóa quyền lực thế giới. Spykman đáp lại bằng thuyết Vành Đai, đặt trọng tâm ở dải ven biển; Mahan thì đề cao sức mạnh trên biển. Có thể hình dung đó là ba cặp kính cùng nhìn một khối đất liền, và giá trị nằm ở việc đeo lần lượt từng cặp.
Sau Thế chiến thứ hai, địa chính trị bị gắn với thuyết không gian sinh tồn của Quốc xã qua tên tuổi Haushofer, khiến giới học thuật phương Tây gác lĩnh vực này sang một bên. Theo CENJOWS, Kaplan muốn đưa truyền thống ấy trở lại nhưng tách khỏi những cách nó từng bị lạm dụng. Ông cũng điều chỉnh Mackinder: có khả năng kẻ vươn tới vùng lõi Á – Âu hôm nay là Trung Quốc chứ không phải Nga.
3. Nga và Trung Quốc: nỗi lo của hai cường quốc lục địa
Phần lớn ví dụ ở đây được Kaplan trình bày tại Hội đồng Carnegie vài tháng sau khi sách ra, nên là quan điểm của ông năm 2013. Về phía tây, nước Nga không có biên giới tự nhiên, và theo ông đó là một lý do khiến nước này bị xâm lược hết lần này đến lần khác, từ người Thụy Điển, người Ba Lan đến Napoleon và Hitler. Vì thế Nga cần một vùng đệm ở Đông Âu. Theo ông, mối lo dài hạn thật sự lại ở phía đông, nơi vùng Viễn Đông từng thuộc Trung Quốc tới năm 1860.
Với Trung Quốc, Kaplan mô tả vùng lõi người Hán được bao quanh bởi Nội Mông, vùng người Duy Ngô Nhĩ và Tây Tạng; theo ông, đó là lý do Bắc Kinh khó nới lỏng sự kiểm soát trung ương. Ví dụ đáng nhớ nhất là eo biển Đài Loan rộng khoảng một trăm dặm: nếu chỉ hai mươi dặm, theo ông nhiều khả năng hòn đảo đã bị chiếm từ đầu thập niên 1950. Đây là cách nói gọn; khoảng cách chỉ là một yếu tố bên cạnh sức mạnh quân sự, liên minh và lựa chọn chính trị.
4. Châu Âu và Địa Trung Hải: lịch sử nghìn năm dưới khủng hoảng hôm nay
Kaplan nhận xét các thành phố gắn với thể chế châu Âu hiện đại như Brussels, Maastricht, The Hague và Strasbourg cũng từng là những trung tâm dân cư lớn của đế chế Carolingian thời Charlemagne vào thế kỷ thứ chín, nhờ đất màu mỡ và lối ra biển. Ông còn nối hoàn cảnh của Hy Lạp với di sản Byzantine và Ottoman, dù một cuộc khủng hoảng nợ chắc chắn còn có nguyên nhân kinh tế và tài chính riêng.
Chi tiết đáng nhớ nằm ở Tunisia: theo Kaplan, hệ thống đường sá do người La Mã đặt nền và con hào phân giới fossa regia vẫn góp phần định hình vùng đất hai nghìn năm sau. Ông thận trọng nói những yếu tố này không gây ra Mùa xuân Ả Rập, chúng chỉ là «tiếng ồn nền» giúp giải thích sự kiện rõ hơn. Địa lý ở đây không chỉ là núi sông, mà còn là lớp trầm tích lịch sử bám vào đất.
5. Nước Mỹ: được địa lý ưu đãi nhưng lo ở phía nam
Theo Kaplan, nước Mỹ chiếm được phần đất giàu tài nguyên cuối cùng của vùng ôn đới, với các hệ thống sông Missouri, Mississippi và Ohio nối liền các vùng của lục địa. Ông cho rằng dù mắc những sai lầm lớn trong chính sách đối ngoại, địa lý vẫn giúp Mỹ đứng vững.
Tuy vậy, thách thức địa lý thật sự của Mỹ, theo ông, nằm ở Mexico, ngay biên giới phía nam: dân số trẻ, kinh tế dồn về phía bắc sát nước Mỹ, nhiều vùng rộng lớn nằm trong tay các băng đảng ma túy. Đây là nhận định của Kaplan ở thời điểm đó, không phải số liệu đã được kiểm chứng. CENJOWS gọi đây là khẳng định táo bạo nhất của sách; trang giới thiệu bản Việt cũng viết phần cuối gây tranh cãi nhiều nhất.
Góc nhìn phản biện
Trước hết cần công bằng: CENJOWS đánh giá phần lịch sử tư tưởng là đóng góp bền vững nhất của sách và là cuốn tiện nhất để làm quen với các kinh điển địa chính trị. Nhưng cũng có nhiều ý kiến không đồng tình:
- Walter McDougall (The American Interest, 10/2012) đồng tình mục tiêu khôi phục cảm thức về không gian, nhưng cho rằng tựa sách gán cho một khái niệm trừu tượng ý đồ như con người, Kaplan giằng co giữa tất định và ý chí tự do, xem nhẹ dân số học, và cái kết về Mexico đến quá đột ngột.
- Juliet Fall (Society & Space, 6/2013) cho rằng Kaplan ám ảnh với «biên giới tự nhiên» và chọn yếu tố địa lý tùy tiện: nhấn vào đại dương khi nói về Mỹ, nhưng nhấn vào dân số khi nói về Mexico.
- Fred Lawson (The Key Reporter) khen phần tóm lược các nhà kinh điển nhưng cho rằng khi áp vào từng trường hợp, phân tích dễ trượt thành một câu chuyện kể cho vừa.
CENJOWS cũng lưu ý sách ra đời trước khi chiến tranh mạng trở thành trung tâm cạnh tranh giữa các cường quốc, dù cáp ngầm, nhà máy bán dẫn và hành lang năng lượng rốt cuộc vẫn là cuộc tranh giành những vùng đất cụ thể.
Nhận xét riêng của Kai Audio: Kaplan đúng khi nhắc rằng núi sông không biến mất, nhưng địa hình chỉ cho biết đâu là con dốc, còn ai leo, leo lúc nào và bằng cách nào thì địa hình không trả lời được.
Ai nên đọc cuốn sách này?
- Người muốn có thêm một cách đọc tin quốc tế: nhìn địa hình trước, rồi mới nhìn lời tuyên bố.
- Người mới làm quen với các tên tuổi địa chính trị như Mackinder, Spykman, Mahan.
- Người thích lịch sử và muốn thấy các lớp lịch sử chồng lên một vùng đất.
- Người muốn đọc song song một luận điểm mạnh và những phản biện của nó, nhớ rằng sách được viết năm 2012.
Câu hỏi thường gặp
Sự trả thù của địa lý nói về điều gì?
Cuốn sách của Robert D. Kaplan lập luận rằng núi, sông, đồng bằng và eo biển vẫn ảnh hưởng mạnh đến chính sách của các quốc gia, dù công nghệ và toàn cầu hóa khiến nhiều người nghĩ khoảng cách đã mất ý nghĩa.
Kaplan có cho rằng địa lý là định mệnh không?
Không. Theo bài điểm sách của CENJOWS, ông nhắc nhiều lần rằng địa lý chỉ là khởi đầu của sự khôn ngoan, không phải một phán quyết. Ý chí và tài lãnh đạo của con người vẫn có chỗ đứng.
Sách Sự trả thù của địa lý có bản tiếng Việt không?
Có. Bản tiếng Việt do Omega Plus và Nhà xuất bản Hội Nhà Văn phát hành, giáo sư tiến sĩ địa lý Đào Đình Bắc dịch.
Cuốn sách có những điểm yếu nào theo giới phê bình?
Các nhà phê bình như McDougall, Juliet Fall và Fred Lawson cho rằng Kaplan chọn ví dụ có lợi cho luận điểm và đôi lúc tự giằng co giữa tất định với ý chí tự do. CENJOWS thì lưu ý sách ra đời trước khi chiến tranh mạng trở thành trung tâm cạnh tranh giữa các cường quốc.
Robert D. Kaplan là ai?
Ông là một cây bút người Mỹ, sinh năm 1952. Theo CENJOWS, ông có khoảng 25 năm làm phóng viên quốc tế cho tạp chí The Atlantic, từng được bổ nhiệm vào Hội đồng Chính sách Quốc phòng Mỹ năm 2009 và về làm chuyên gia phân tích địa chính trị trưởng cho Stratfor đúng năm sách ra đời.
Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.
