Nếu bạn đang tìm bản tóm tắt sách Chia rẽ - Tại sao chúng ta sống trong thời đại của những bức tường, đây là những ý chính của cuốn Divided: Why We're Living in an Age of Walls (2018) của nhà báo người Anh Tim Marshall. Sách phù hợp với ai muốn có thêm một cách đọc các bản tin về biên giới, di cư và những cuộc cãi vã trên mạng. Bản tiếng Việt do Trần Trọng Hải Minh dịch, Nhã Nam và NXB Dân trí ấn hành năm 2021.

Sách này nói về điều gì?

Năm 1989 bức tường Berlin sụp đổ, và nhiều người tin thời của những bức tường đã khép lại. Nhưng theo một thống kê mà tạp chí The Atlantic nêu năm 2016, khoảng một nửa số hàng rào biên giới dựng lên kể từ sau Thế chiến thứ hai lại được xây sau năm 2000. Câu hỏi của sách là: vì sao đúng lúc con người kết nối với nhau nhiều nhất, chúng ta lại dựng tường nhiều đến vậy?

Tim Marshall từng làm việc 24 năm ở Sky News và đưa tin từ 30 quốc gia; người đọc Việt biết ông nhiều qua Những tù nhân của địa lý. Theo ông, câu trả lời không nằm ở gạch đá mà nằm trong đầu chúng ta. Sách có tám chương, đi qua Trung Quốc, nước Mỹ, Israel và Palestine, Tây Á, Ấn Độ, châu Phi, châu Âu và Vương quốc Anh. Chủ đề chạm nhiều tranh cãi chính trị, nên bài này chỉ trình bày cách tác giả lập luận và những chỗ lập luận ấy bị chất vấn.

5 ý chính của cuốn sách

1. Bức tường Berlin đổ, nhưng thế kỷ của những bức tường mới chỉ bắt đầu

Marshall mở sách bằng khoảnh khắc năm 1989, rồi lật lại nó. Theo ông, phần lớn rào chắn biên giới dựng từ sau Thế chiến thứ hai thuộc về thế kỷ 21: hàng rào giữa Mỹ và Mexico, giữa Ấn Độ và Bangladesh, ở Bờ Tây, hay bức tường Ma-rốc dựng ở vùng Tây Sahara.

Có một khác biệt đáng chú ý: bức tường Berlin thường được nhớ như bức tường giữ người ở bên trong, còn phần lớn hàng rào mới chặn người từ bên ngoài. Câu hỏi vì thế đổi từ “ai bị nhốt” sang “ai đang lo ngại ai”.

2. Bức tường nguy hiểm nhất nằm trong đầu

Theo cách giới thiệu của Nhã Nam, sự chia rẽ gồm hai phần: bê tông và dây thép là phần “cái gì”, còn phần “tại sao” nằm ở những khác biệt giữa người với người như giàu nghèo, chủng tộc, tôn giáo, chính trị. Hàng rào giữa Jordan và Syria là một ví dụ: nó được dựng trên một vết nứt cũ hơn nhiều, sự tách của đạo Hồi thành hai nhánh Sunni và Shia. Dĩ nhiên một hàng rào biên giới còn có những lý do an ninh cụ thể, nhưng cách nhìn của Marshall nhắc ta đừng dừng ở lý do trước mắt.

Ở châu Phi, lời giới thiệu bản Việt nêu lục địa có hơn ba nghìn nhóm sắc tộc, và ở hầu hết các nước bản sắc sắc tộc vẫn áp đảo: một ranh giới không cần hàng rào. Theo tác giả, mạng xã hội cũng sinh ra những “bộ lạc mới”, các nhóm chỉ đọc cùng một loại tin và ít nghe phía bên kia.

3. Trung Quốc: từ Vạn Lý Trường Thành đến tường lửa

Theo bài giới thiệu sách trên báo Thanh Niên, Marshall đặt Vạn Lý Trường Thành cạnh “Vạn lý tường lửa”, tổ hợp luật lệ và công nghệ Trung Quốc dùng để quản lý Internet trong nước. Theo sách, thách thức lớn của nhà cầm quyền là kiềm giữ những chia rẽ mà kinh tế thị trường tạo ra.

Để minh họa, video lấy thêm một ví dụ ngoài sách: hệ thống hộ khẩu, từng xếp mỗi người vào diện nông thôn hoặc thành thị với quyền lợi lương hưu, giáo dục, y tế rất khác nhau. Điểm đổi cách nhìn là tường không chỉ giữ người ngoài ở ngoài, mà còn có thể dùng để quản lý người ở bên trong.

4. Mỹ và Israel: mỗi bức tường có hai cái tên

Hàng rào Mỹ - Mexico không phải chuyện mới: theo Bộ An ninh Nội địa Mỹ, đến tháng 5/2011 đã có khoảng 649 dặm rào chắn. Theo cách Marshall đọc, lập luận ủng hộ bức tường khai thác nỗi sợ về bản sắc, tức nỗi sợ nước Mỹ không còn đa số là người da trắng. Những người ủng hộ cũng đưa ra các lý lẽ khác.

Sách còn nhìn vào bên trong các thành phố, với những khu dân cư có cổng rào ở Mỹ và Nam Phi, nơi người ta tự nguyện trả tiền để ở phía trong. Còn hàng rào ở Bờ Tây, Israel khởi công năm 2002, được phía Israel mô tả là hàng rào an ninh; năm 2003 Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết (144 phiếu thuận, 4 phiếu chống) cho rằng nó vi phạm luật quốc tế. Với người bên trong đó là an ninh, với người bên ngoài đó là chia cắt.

5. Phía bên kia bức tường: di cư và đề xuất của Marshall

Biên giới Ấn Độ - Bangladesh dài khoảng 4.096 km, phần lớn đã được rào lại tính đến năm 2024. Dù hai nước không có chiến tranh, báo cáo năm 2010 của Human Rights Watch ghi hơn 900 người Bangladesh bị giết ở vùng biên này trong thập niên đầu thế kỷ. Marshall cho rằng khủng hoảng di cư ở châu Âu năm 2015 đã dẫn tới sự trỗi dậy của các đảng cực hữu, nên di cư trở thành chuyện của lá phiếu ngay trong các nước giàu.

Ông không kêu gọi phá mọi bức tường. Theo Wikipedia tóm lược, ông cho rằng nhà nước dân tộc cần được bảo vệ, nhưng đề xuất một “Kế hoạch Marshall của thế kỷ 21”: chuyển bớt của cải sang các nước phương Nam, nói gọn là đưa cơ hội đến nơi người ta đang sống để họ bớt phải vượt tường. Theo lời giới thiệu của Nhã Nam, ông vẫn tin khúc quanh của lịch sử sẽ xoay về phía đoàn kết.

Góc nhìn phản biện

Sách được đón nhận khá tốt: sử gia Peter Frankopan khen đúng lúc và hứng khởi, và trên Goodreads sách được chấm khoảng 4/5 từ hơn bảy nghìn lượt (số liệu video xem tháng 10/2026). Tuy vậy vẫn có những ý kiến dè dặt:

  • Financial Times (Samanth Subramanian): sách dựa nhiều vào tư liệu báo chí hơn trải nghiệm phóng viên của tác giả, người viết không đồng ý gọi dựng tường là “bản chất con người”, và cho rằng sách chưa giải được nghịch lý chính.
  • Geographical (Laura Cole): tác giả vẫn “ngồi trên hàng rào” khi bàn về nguyên nhân, dù bài điểm khen phần viết về khu dân cư có cổng rào.
  • Độc giả Nguyễn Thành Tiến trên trang Nhã Nam: sách sâu và kỹ hơn Những tù nhân của địa lý, nhưng tác giả chưa thật khách quan và bản dịch có vài đoạn đọc như máy dịch cùng lỗi chính tả.

Theo cách đọc của Kai Audio, Marshall đúng khi chỉ ra tường đang mọc lên ở nhiều nơi. Nhưng nếu coi dựng tường là bản chất con người, ta dễ biến một quyết định chính trị thành định mệnh, và câu hỏi “vì sao lại là lúc này” vẫn bỏ ngỏ. Để công bằng, chính Marshall cũng đưa ra đề xuất cụ thể và để ngỏ hy vọng.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người muốn hiểu các bản tin về biên giới, hàng rào và di cư bằng nhiều lớp nguyên nhân hơn.
  • Người đã đọc Những tù nhân của địa lý và muốn đọc tiếp tác giả Tim Marshall.
  • Người quan tâm đến việc mạng xã hội và bản sắc ảnh hưởng đến chính trị.
  • Người thích sách địa chính trị phổ thông, chấp nhận đọc có chọn lọc vì tác giả có quan điểm rõ.

Câu hỏi thường gặp

Sách Chia rẽ của Tim Marshall nói về điều gì?

Sách đặt câu hỏi vì sao thế giới kết nối hơn bao giờ hết mà lại dựng nhiều tường hơn. Theo Marshall, phần “cái gì” là bê tông và dây thép, còn phần “tại sao” nằm trong tâm trí con người, trong những chia rẽ về sắc tộc, tôn giáo, giàu nghèo và chính trị.

Ai dịch và phát hành bản tiếng Việt của Chia rẽ?

Bản tiếng Việt do Trần Trọng Hải Minh dịch, Nhã Nam và NXB Dân trí ấn hành năm 2021, dày gần bốn trăm trang.

Marshall đề xuất giải pháp gì cho vấn đề di cư?

Ông không đòi phá mọi bức tường mà đề xuất một “Kế hoạch Marshall của thế kỷ 21”, chuyển bớt của cải sang các nước phương Nam để đưa cơ hội đến nơi người ta đang sống.

Cuốn sách có bị chê điểm nào không?

Có. Financial Times cho rằng sách chưa giải được nghịch lý chính, Geographical thấy tác giả còn “ngồi trên hàng rào” về nguyên nhân, và một độc giả Nhã Nam nhận xét tác giả chưa thật khách quan, bản dịch có vài lỗi.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.