Bài tóm tắt sách Quyền lực của địa lý – 10 bản đồ hé lộ tương lai của thế giới (tên gốc The Power of Geography) của nhà báo Tim Marshall dành cho người muốn hiểu vì sao núi, sông, sa mạc và cả quỹ đạo vẫn ảnh hưởng đến tin tức quốc tế hôm nay. Cuốn sách ra mắt năm 2021 tại Anh, là phần tiếp theo của Những tù nhân của địa lý; bản tiếng Việt do Nhã Nam phát hành. Sách phù hợp với người mới làm quen với địa chính trị.
Sách này nói về điều gì?
Tim Marshall là nhà báo người Anh, theo Wikipedia đã làm hơn 24 năm ở Sky News, có mặt ở 12 cuộc chiến. Mười tấm bản đồ gồm Úc, Iran, Ả Rập Saudi, Anh, Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ, Sahel, Ethiopia, Tây Ban Nha và vũ trụ. Khác với cuốn trước, ống kính lần này rời các nước lớn để nhìn vào những nước tầm trung, vì cường quốc nào cũng cần lôi kéo đồng minh.
Nghịch lý lõi: ta hay nghĩ thời vệ tinh và internet, núi sông đã bớt quan trọng. Theo Marshall, địa lý không định đoạt mọi thứ nhưng vạch ra khuôn khổ cho việc mỗi nước làm được gì; con người có thể uốn cong những “song sắt” ấy chứ không thoát khỏi chúng. Dưới đây là năm câu chuyện nói rõ nhất ý này.
5 ý chính của cuốn sách
1. Ai nắm thượng nguồn, người đó nắm đòn bẩy
Ai Cập lấy khoảng 90% lượng nước từ sông Nile (theo Wikipedia). Năm 2011 Ethiopia khởi công đập Đại Phục hưng trên sông Nile Xanh; con đập được khánh thành ngày 9/9/2025, tức bốn năm sau khi sách ra mắt, với công suất lắp đặt 5,15 gigaoát, lớn nhất châu Phi.
Theo Marshall, nếu dòng nước bị cắt, Ai Cập sẽ coi đó là mối đe dọa sống còn, nhưng khả năng hành động quân sự của họ rất hạn chế, vì đường tiếp tế phải băng qua sa mạc dài và lãnh thổ Sudan. Dòng sông không đổi; cái đổi là bê tông và tua bin. Tatler Việt Nam liên hệ với sông Mê Kông; đó là liên hệ của người viết bài, không phải của Marshall.
2. Sahel, “bờ biển” của sa mạc
Theo Wikipedia, chữ Sahel bắt nguồn từ tiếng Ả Rập, nghĩa đen là “bờ biển”, dù vùng này là mép phía nam sa mạc Sahara, trải gần như từ Đại Tây Dương tới Biển Đỏ. Wikipedia dẫn số liệu của The Economist: tính đến năm 2021, Sahel chiếm khoảng 35% số người chết vì khủng bố trên toàn thế giới.
Theo một bài điểm sách của độc giả, Marshall cảnh báo kịch bản biến đổi khí hậu cùng căng thẳng tôn giáo, sắc tộc vượt tầm kiểm soát có thể đẩy làn sóng người tị nạn sang châu Âu. Đó là một rủi ro, không phải điều chắc chắn; khí hậu và địa hình chỉ là một phần nguyên nhân.
3. Dầu mỏ không mua được thời gian: Saudi và Iran
Trong một cuộc phỏng vấn, Marshall ghi nhận ở Ả Rập Saudi phụ nữ được lái xe, rạp chiếu phim mở cửa. Theo ông, đằng sau là bài toán kinh tế: từ khi có dầu, dân số tăng từ khoảng 2 triệu lên khoảng 25 triệu. Đây là con số theo lời tác giả, chưa được kiểm chứng độc lập.
Với Iran, theo Wikipedia, sách cho rằng nước này phải chọn giữa nới lỏng xã hội và đối mặt với lớp dân số trẻ nổi dậy. Theo cách đọc của Kai Audio, dầu là địa lý tự nhiên, còn dân số trẻ cũng như một thứ địa hình: cả hai cùng vạch giới hạn cho nhà nước.
4. Khi núi non vừa che chắn vừa chia cắt: Tây Ban Nha
Theo bài điểm sách của Salvador Sánchez Tapia, sách mô tả Tây Ban Nha gần như một hòn đảo, bị dãy Pyrenees ngăn khỏi phần còn lại của châu Âu. Bên trong, núi non chia đất nước thành nhiều vùng có phương ngữ hoặc ngôn ngữ riêng, nên tác giả gọi đây là quốc gia gồm nhiều dân tộc, và điều đó giúp giải thích vì sao xứ Basque, Catalonia vẫn nuôi ý tưởng ly khai.
Núi bên ngoài là tấm khiên, núi bên trong là đường chia cắt.
5. Bầu trời là vùng cao mới
Theo Wikipedia, Hiệp ước Không gian mở ký năm 1967 cấm đặt vũ khí hạt nhân và các loại vũ khí hủy diệt hàng loạt lên quỹ đạo, đồng thời không cho phép nước nào tuyên bố chủ quyền ngoài không gian; nhưng hiệp ước không cấm vũ khí thông thường. Theo Marshall, luật lệ đang đi sau công nghệ, và các nước chưa thống nhất vùng trời quốc gia cao tới đâu.
Trong khi đó, vệ tinh nâng đỡ liên lạc, dự báo thời tiết và cả ngân hàng. Ở nơi không có núi sông, con người vẫn tìm điểm cao, tài nguyên và đường tiếp tế như trên mặt đất, nên vũ trụ là phép thử cực đoan nhất cho luận đề của sách (đây là cách đọc của Kai Audio).
Góc nhìn phản biện
Sách có người khen (theo Wikipedia, Katie Burton của tạp chí Geographical gọi đây là đánh giá sắc sảo, súc tích), nhưng cũng có ba ý kiến dè dặt:
- Mark Thomas (The Canberra Times) bác luận đề rằng địa lý quyết định số phận quốc gia, và thấy sách vắng Trung Quốc, Mỹ, Ấn Độ; ông vẫn khen giọng văn gọn gàng.
- Salvador Sánchez Tapia (Global Affairs, Đại học Navarra, 2024) cho rằng Palestine, Ukraine, Bắc Cực hay Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương đáng có chương riêng, và chất lượng các chương không đều.
- Vlad Onaciu (Đại học Babeș-Bolyai, 2022) nhận xét Marshall nhìn các nước như chủ thể tranh giành quyền lực, yếu tố xã hội và kinh tế chỉ đóng vai phụ; sách vẫn là nhập môn hữu ích cho người không chuyên.
Theo cách đọc của Kai Audio: bản đồ chỉ cho biết sân chơi; cùng một con sông hay dãy núi có thể dẫn tới kết cục rất khác tùy thể chế, kinh tế và lựa chọn của con người.
Ai nên đọc cuốn sách này?
- Người hay đọc tin quốc tế và muốn có thêm một lăng kính để hiểu bối cảnh.
- Người mới làm quen với địa chính trị, cần một lối vào dễ đọc.
- Độc giả muốn đọc kèm nhiều góc nhìn và các sự kiện sau năm 2021.
Quyền lực của địa lý của Tim Marshall nói về điều gì?
Sách đi qua mười tấm bản đồ để cho thấy, theo tác giả, địa lý vẫn vạch ra giới hạn cho lựa chọn của các quốc gia, kể cả trong thời công nghệ. Đó là quan điểm của Marshall.
Quyền lực của địa lý có phải phần tiếp của Những tù nhân của địa lý không?
Có. Đây là phần tiếp theo của cuốn ra năm 2015. Lần này sách nhìn vào những nước tầm trung thay vì các siêu cường.
Marshall có phải người theo thuyết quyết định luận địa lý không?
Trong một cuộc phỏng vấn, ông không nhận nhãn này: địa lý không định đoạt mọi thứ nhưng vạch ra khuôn khổ. Dù vậy, Onaciu cho rằng sách xem nhẹ yếu tố xã hội, kinh tế.
Sách có bản tiếng Việt không?
Có, bản tiếng Việt do Nhã Nam phát hành.
Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.
