Nếu bạn đang tìm một bản tóm tắt sách Lịch Sử Trung Đông 2.000 Năm Trở Lại Đây (tên gốc The Middle East) của sử gia Bernard Lewis, bài này điểm qua năm ý chính của cuốn sách và những lời phê bình đi kèm. Sách xuất bản năm 1995, dày khoảng 433 trang; bản tiếng Việt do Alpha Books liên kết với Nhà xuất bản Tri Thức phát hành, người dịch là Nguyễn Thọ Nhân (theo bìa sách). Cuốn này hợp với ai muốn hiểu gốc rễ của những tin tức Trung Đông hôm nay và chấp nhận nghe người kể bằng một chút dè dặt.

Sách này nói về điều gì?

Bài báo năm 1990 của Lewis trên tạp chí The Atlantic được ghi nhận là nơi xuất hiện cụm từ “đụng độ văn minh”, về sau được Samuel Huntington phát triển thành một học thuyết nổi tiếng. Năm năm sau, cuốn sử này ra đời, và theo lời giới thiệu trên bìa, thế giới Hồi giáo và thế giới châu Âu đã đóng góp cho nhau rất nhiều. Đó là nghịch lý làm nên sức hút của cuốn sách.

Cuốn sách cũng không mở đầu bằng Hồi giáo mà bằng hai đế chế La Mã và Ba Tư, khoảng sáu thế kỷ trước khi Hồi giáo ra đời. Sách chia làm năm phần: Dẫn nhập, Tiền đề, Bình minh và chính ngọ của Hồi giáo, Các lát cắt, và Thách thức của hiện đại. Lưu ý: bài tóm tắt này dựa nhiều vào lời giới thiệu của nhà xuất bản và các bài điểm sách đã đăng, không phải bản toàn văn. Sách cũng được viết trước sự kiện 11/9 và trước Mùa xuân Ả Rập, nên “hiện tại” của sách là giữa thập niên 1990.

5 ý chính của cuốn sách

1. Chọn điểm bắt đầu cũng là chọn cách kể

Nhiều người hình dung lịch sử Trung Đông bắt đầu từ thế kỷ thứ bảy. Lewis thì khởi đầu từ cuộc tranh giành giữa La Mã và Ba Tư, rồi đi qua sự lớn mạnh của Kitô giáo, sự xuất hiện của Hồi giáo, các đợt bành trướng của người Thổ và người Mông Cổ, đến thời Mamluk, Safavid và Ottoman. Scott Noegel tóm lại rằng sách theo dõi những lần cán cân quyền lực dao động.

Theo Daniel Pipes, bắt đầu từ thời Chúa Giê-su giúp đặt lịch sử Hồi giáo vào bối cảnh dài hơn. Theo cách đọc của Kai Audio, bắt đầu từ La Mã và Ba Tư thì Trung Đông hiện ra như một vùng đất nhiều lớp, đế chế này nối đế chế khác, tôn giáo này nối tôn giáo khác.

2. Đọc lịch sử qua từng chữ: chuyện “futuh”

Theo Robert Irwin thuật lại, Lewis dừng ở chữ futuh vì nó vừa có nghĩa là những cuộc chinh phục, vừa có nghĩa là những sự mở ra. Cùng một sự kiện, nhìn từ phía này là chinh phục, nhìn từ phía kia là một đức tin mới được đem tới. Ví dụ nhỏ này cho thấy hai bên có thể kể về cùng một quá khứ bằng hai câu chuyện khác nhau.

Lối viết này đi kèm sự thận trọng. Irwin ghi nhận khi kể về Muhammad, Lewis nhiều lần rào trước bằng “theo truyền thống”. Ông cũng tự điều chỉnh: năm 1950 từng mô tả Mecca như một nước cộng hòa của giới thương nhân giàu có, nhưng sau công trình của Patricia Crone, cuốn sách mới thận trọng hơn hẳn.

3. Lạc đà, cây trồng và đời sống thường ngày

Phần “Các lát cắt” tạm rời trình tự thời gian để nhìn ngang qua xã hội: tôn giáo và luật pháp, nhà nước, thương mại, giới tinh hoa và dân thường, trong đó có nô lệ, phụ nữ và người ngoại đạo. Theo Irwin, Lewis tiếp thu nghiên cứu của Richard Bulliet về tầm quan trọng kinh tế của con lạc đà, và của Andrew Watson về vai trò người Ả Rập trong việc đưa cây trồng mới tới nhiều vùng.

Scott Noegel nhấn vào những chi tiết đời thường như y phục, kiểu tóc, món ăn, thú giải trí, và gọi sách là một cuốn lịch sử tư tưởng sâu sắc chứ không chỉ liệt kê sự kiện. Muốn hiểu một xã hội, hãy nhìn cả bàn ăn, chợ búa và đường buôn bán, không chỉ cung điện.

4. Vienna 1683 và Karlowitz 1699: khi cán cân đổi chiều

Sử sách ghi nhận quân Ottoman do Kara Mustafa chỉ huy vây hãm Vienna khoảng hai tháng; ngày 12/9/1683, liên quân do vua Ba Lan Jan Sobieski chỉ huy đánh bại họ trên núi Kahlenberg. Mười sáu năm sau, ngày 26/1/1699, Hiệp ước Karlowitz khép lại Đại chiến Thổ Nhĩ Kỳ; theo Wikipedia, đó là lần đầu sau khoảng ba thế kỷ rưỡi bành trướng ở châu Âu, Ottoman mất những vùng đất rộng lớn.

Theo phần giới thiệu của Alpha Books, Lewis xem đây là bước ngoặt, từ đó thế giới Hồi giáo bắt đầu tụt lại sau phương Tây. Đó là cách đặt mốc của tác giả, không có nghĩa một trận đánh hay một hiệp ước tự nó gây ra mọi chuyện về sau.

5. Thách thức của hiện đại và “cửa sổ cơ hội”

Irwin nhắc tới cuộc cách mạng Iran 1978–1979 do giáo sĩ Ruhollah Khomeini dẫn dắt, lật đổ vương triều Pahlavi. Theo Irwin, sách nhấn mạnh rằng cuộc cách mạng này, ở phần lớn đặc điểm, lại rất hiện đại và rất phương Tây. Điều đó khớp với ý ở đầu sách: hai thế giới đã thấm vào nhau rất sâu.

Sách khép lại bằng nhận định lạc quan: theo trích dẫn của Irwin, lần đầu sau hai thế kỷ, các dân tộc và chính phủ Trung Đông sẽ tự quyết định vận mệnh của mình, một “cửa sổ cơ hội”. Cần nghe câu này như dự báo của năm 1995, vì Lewis không thể biết những gì xảy ra sau đó.

Góc nhìn phản biện

  • Robert Irwin (London Review of Books, 8/1996) khen Lewis trôi chảy, uyên bác, sáng rõ, nhưng cho rằng sách đặt Hồi giáo vào trung tâm, đánh giá thấp thời cổ đại trước Hồi giáo và đóng góp của người Do Thái, Kitô giáo; kể sáu thế kỷ đầu quá nhanh và bỏ qua các nhà văn thế tục như Nazim Hikmet, Sadegh Hedayat, Ghassan Kanafani, Mahmoud Darwish. Irwin cũng cho rằng Lewis đánh giá thấp sự lệ thuộc của phương Tây vào dầu mỏ Ả Rập.
  • Edward Said (The Nation, tháng 10/2001) nhắm vào cách nhìn của Lewis nói chung, không riêng cuốn này: theo Said, Lewis và Huntington coi phương Tây và Hồi giáo là những khối đồng nhất, bỏ qua sự đa dạng bên trong và lịch sử giao lưu. Lưu ý đây là bài viết sau khi sách ra.
  • Độc giả Goodreads chấm trung bình 3,81/5 từ hơn 2.500 lượt: có người khen rõ ràng, không thiên lệch; có người chê câu văn chậm, hàn lâm, hoặc thấy phần hiện đại nghiêng về phương Tây.

Nhận định phản biện của Kai Audio: Lewis có lý khi cho thấy Trung Đông và phương Tây đan vào nhau từ rất lâu, nhưng ông đọc vùng đất này chủ yếu qua lăng kính Hồi giáo. Đó không phải lý do để bỏ qua sách, mà là lý do để đọc nó cùng những người phản biện.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người muốn hiểu bối cảnh lịch sử dài đằng sau tin tức Trung Đông.
  • Người thích lối kể quan tâm đến từ ngữ, giai thoại và đời sống thường ngày bên cạnh sự kiện lớn.
  • Người đọc kiên nhẫn với văn phong hàn lâm, sẵn sàng đọc kèm các ý kiến phản biện.
  • Người muốn tập thói quen hỏi “câu chuyện này bắt đầu từ năm nào” và “xuất bản năm nào” khi tiếp nhận một lập luận.

Câu hỏi thường gặp

Lịch Sử Trung Đông 2.000 Năm Trở Lại Đây của ai?

Của sử gia Bernard Lewis, tên gốc The Middle East, xuất bản năm 1995. Bản tiếng Việt do Alpha Books liên kết Nhà xuất bản Tri Thức phát hành, Nguyễn Thọ Nhân dịch.

Sách bắt đầu kể lịch sử Trung Đông từ đâu?

Theo lời giới thiệu trên bìa, sách bắt đầu từ cuộc tranh giành của hai đế chế La Mã và Ba Tư, khoảng sáu thế kỷ trước khi Hồi giáo ra đời.

Sách có bàn về sự kiện sau 11/9 không?

Không. Sách viết trước sự kiện 11/9 và Mùa xuân Ả Rập, nên các dự báo của nó cần được đối chiếu với những gì xảy ra sau đó.

Những ai đã phê bình cuốn sách và quan điểm của Lewis?

Robert Irwin trên London Review of Books cho rằng sách đặt Hồi giáo quá trung tâm; Edward Said phê phán cách nhìn của Lewis nói chung là coi hai thế giới như hai khối đồng nhất.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.