Nếu đang tìm một bản tóm tắt sách Mossad - Chiến Dịch Tình Báo Huyền Thoại, đây là phần giới thiệu ngắn gọn về cuốn sách của Michael Bar-Zohar và Nissim Mishal. Sách kể về những chiến dịch nổi tiếng của cơ quan tình báo Israel, nhưng điều đọng lại nhất lại là các lần thất bại và cái giá con người phải trả. Bản tiếng Việt do Alpha Books phát hành tháng 6/2025, dịch giả Trịnh Trung và Nguyễn Linh Chi; cuốn sách hợp với người thích lịch sử và tình báo, muốn đọc có phản biện.

Sách này nói về điều gì?

Tên gốc của sách là Mossad: The Great Operations of Israel's Famed Intelligence Agency. Michael Bar-Zohar là sử gia, nhà văn, từng hai lần làm nghị sĩ quốc hội Israel, và là người viết tiểu sử Ben-Gurion lẫn Isser Harel, một người từng đứng đầu Mossad. Nissim Mishal là nhà báo hàng đầu của Israel. Tạp chí Publishers Weekly gọi hai ông là những người trong cuộc. Theo nhà xuất bản, sách kể hai mươi hai chiến dịch trong hơn sáu mươi năm, và bản tiếng Hebrew năm 2010 nằm trong danh sách bán chạy suốt bảy mươi tuần.

Câu hỏi xuyên suốt: một cuốn sách mang chữ «huyền thoại» trên bìa, nhưng những trang đáng nhớ nhất lại là các lần Mossad nhầm người, nhìn sai hướng. Vậy danh tiếng ấy được dựng bằng thiên tài, hay bằng kiên nhẫn, may rủi và cả những sai lầm có thật? Sách còn có những chuyện không phải ám sát, như chiến dịch Moses giữa những năm 1980 đưa khoảng tám nghìn người Do Thái Ethiopia về Israel (theo các nguồn độc lập), hay hành trình bản diễn văn bí mật của Khrushchev năm 1956 đến tay CIA.

5 câu chuyện chính của cuốn sách

Hai mươi hai chiến dịch là quá nhiều cho một bài tóm tắt, nên video chọn năm câu chuyện, mỗi câu mở ra một mặt khác của Mossad.

1. Huyền thoại bắt đầu bằng kiên nhẫn: vụ bắt Eichmann

Ở ngoại ô Buenos Aires, một người đàn ông tên Ricardo Klement sống ở phố Garibaldi và đi xe buýt về nhà mỗi tối. Ông ta thực ra là Adolf Eichmann, được các nhà sử học coi là một trong những người tổ chức chính của cuộc diệt chủng người Do Thái. Ngày 11/5/1960, một đội tám người do Rafi Eitan chỉ huy, dưới sự giám sát của giám đốc Mossad Isser Harel, bắt ông ta ngay trên đường. Gần nửa đêm 20/5, ông ta được tiêm thuốc an thần và đưa lên máy bay El Al với hộ chiếu giả.

Theo Bar-Zohar trong một bài phỏng vấn năm 2013, lẽ ra Eichmann đã có thể bị bắt sớm hơn chừng một năm rưỡi. Kai Audio rút ra: chiến công nổi tiếng nhất cũng có những lúc chần chừ, và thành công đến từ kiên nhẫn cùng những chi tiết rất nhỏ. Các nguồn độc lập cũng ghi nhận Argentina phản đối vì chủ quyền bị xâm phạm; về sau hai nước ra tuyên bố chung thừa nhận điều đó.

2. Cái giá con người: điệp viên là người cô độc

Ở Damascus đầu những năm 1960, doanh nhân Kamel Amin Thabet mở tiệc đãi các quan chức Syria. Ông thực ra là Eli Cohen, điệp viên Israel. Chiếc máy phát radio vừa là sợi dây nối ông với Israel, vừa khiến ông bị lộ; tháng 1/1965 ông bị bắt và gần bốn tháng sau bị treo cổ công khai ở quảng trường Marjeh.

Chi tiết lặng lẽ hơn đến từ cuộc phỏng vấn của Bar-Zohar: một cựu điệp viên nằm vùng ở Syria nhận bức điện báo vợ vừa sinh con gái, và không có ai để cùng ăn mừng. Theo cách đọc của Kai Audio, nghề này còn cắt người ta ra khỏi chính đời mình.

3. Báo thù sau Munich: khi tình báo thành bản án

Sau vụ sát hại vận động viên Israel ở Thế vận hội Munich 1972, Thủ tướng Golda Meir miễn cưỡng cho phép một chiến dịch truy sát; Wael Zwaiter là người đầu tiên bị giết, ở Rome. Ngày 21/7/1973 ở Lillehammer, Na Uy, đặc vụ bắn chết Ahmed Bouchikhi, một người bồi bàn gốc Maroc, vì tưởng là Ali Hassan Salameh. Sáu trong mười lăm thành viên của đội bị bắt; năm 1996 Israel bồi thường hơn 400.000 đô la Mỹ nhưng chỉ bày tỏ sự tiếc buồn, không xin lỗi.

Salameh bị giết năm 1979 ở Beirut bằng bom xe, và theo các nguồn độc lập, bốn người qua đường vô tội cũng thiệt mạng. Đây là chỗ mà câu chuyện không còn chỉ là kỹ thuật tình báo.

4. Thất bại dạy nhiều hơn thành công

Tại Amman năm 1997, đặc vụ Mossad mang hộ chiếu Canada giả đưa chất độc vào tai Khaled Mashal của Hamas, nhưng vệ sĩ đuổi theo và bắt được họ. Vua Hussein đòi thuốc giải, Tổng thống Clinton gây sức ép, và giám đốc Mossad Danny Yatom phải bay sang mang thuốc giải cứu chính mục tiêu. Theo nhà báo Ronen Bergman, Israel còn phải thả Sheikh Ahmed Yassin cùng nhiều tù nhân khác.

Theo blog điểm sách Man of la Book dẫn lời Bar-Zohar, một phần nguyên nhân là tự tin thái quá, tính nghiệp dư và việc cử người chưa dày dạn. Đó chỉ là một phần câu trả lời, vì kết cục còn do đối phương, may rủi và quyết định chính trị ở tầng cao. Điểm đáng ghi nhận là theo Bar-Zohar, hai tác giả không muốn che giấu thất bại nào.

5. Cuộc chiến hạt nhân bí mật và giới hạn của «biết tuốt»

Theo Publishers Weekly, sách kể về các vụ nhằm vào nhà khoa học và cơ sở hạt nhân của Iran, cùng vụ giết Imad Mughniyeh ở Damascus năm 2008. Sách cũng kể chuyện Mossad đưa Mordechai Vanunu từ Anh sang Rome rồi về Israel sau khi anh tiết lộ thông tin về Dimona cho báo Sunday Times. Lưu ý: việc cựu thủ tướng Ehud Olmert thừa nhận vụ Mughniyeh năm 2024 xảy ra rất lâu sau khi sách ra đời.

Nhưng chính Bar-Zohar kể về một lần nhìn sai hướng: Israel tập trung theo dõi quan hệ Iran và Nga, trong khi năm 1987 người Iran gặp nhà khoa học Pakistan Abdul Qadeer Khan ở Dubai. Theo ông, suốt mười sáu năm Israel không biết Iran đang làm gì, đến năm 2002 mới phát hiện cơ sở Natanz. Ông cũng cho rằng việc có người gán cả cái chết của Công nương Diana cho Mossad là nực cười; danh tiếng «biết tuốt» là con dao hai lưỡi.

Góc nhìn phản biện

  • Man of la Book (blog điểm sách, 2011): chấm 5/5, khen nhịp kể nhanh, tư liệu mới được gỡ kiểm duyệt, và việc kể cả thất bại.
  • Publishers Weekly (2012): sách đọc nhanh, nhiều chi tiết nhưng văn không đều; hai tác giả gần như im lặng về chiều chính trị, xã hội và đạo đức, và là «cổ động viên kiên định» của Mossad. Phần về Iran mang tính suy đoán.
  • Haaretz (theo Wikipedia về Bar-Zohar): bị cáo buộc nhiều phần sách lấy từ tác phẩm của Ronen Bergman mà không ghi nguồn. Hai tác giả giải thích là để tránh rắc rối với kiểm duyệt quân sự. Kết quả các vụ kiện chưa rõ, nên đây chỉ là một cáo buộc.

Tóm lại, sách cho thấy rất rõ Mossad làm việc thế nào, kể cả khi sai, nhưng hiếm khi hỏi «có nên làm vậy không» hay người ở phía bên kia nhìn câu chuyện ra sao.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người thích lịch sử và tình báo, muốn đọc các chiến dịch nổi tiếng kể bằng giọng người trong cuộc.
  • Người muốn học cách tách điều đã kiểm chứng, điều tác giả tin và điều chỉ là suy đoán.
  • Người quan tâm đến mối quan hệ giữa hiệu quả và đạo đức trong các quyết định của một nhà nước.
  • Người cần một cuốn sách nhịp nhanh, nhiều tình tiết, nhưng sẵn sàng đọc cùng các nguồn khác.

Câu hỏi thường gặp

Sách Mossad - Chiến Dịch Tình Báo Huyền Thoại của ai?

Sách do Michael Bar-Zohar, sử gia và cựu nghị sĩ Israel, cùng nhà báo Nissim Mishal viết. Bản tiếng Việt do Alpha Books phát hành tháng 6/2025, dịch giả Trịnh Trung và Nguyễn Linh Chi.

Sách kể bao nhiêu chiến dịch?

Theo nhà xuất bản, sách kể hai mươi hai chiến dịch trải dài hơn sáu mươi năm hoạt động của Mossad. Video này chọn năm câu chuyện tiêu biểu.

Cuốn sách có kể cả những thất bại của Mossad không?

Có. Theo Bar-Zohar, hai tác giả không muốn che giấu thất bại nào. Các vụ Lillehammer và Amman là những ví dụ nổi bật.

Sách bị chê ở điểm nào?

Publishers Weekly cho rằng sách gần như im lặng về chiều đạo đức và mang giọng cổ động viên. Haaretz còn cáo buộc sách dùng tư liệu của Ronen Bergman mà không ghi nguồn; đây mới chỉ là cáo buộc.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.