Bài tóm tắt sách Khi hơi thở hóa thinh không (tên gốc When Breath Becomes Air) của bác sĩ phẫu thuật thần kinh Paul Kalanithi dành cho ai muốn hiểu một cuốn hồi ký ngắn mà nhiều người yêu mến: câu chuyện về cái chết, nhưng cũng là câu chuyện về cách sống. Sách có bản tiếng Việt do Omega Plus phát hành, bản dịch đầu tiên của Trần Thanh Hương ra mắt năm 2017.

Sách này nói về điều gì?

Paul Kalanithi (1977–2015) là bác sĩ phẫu thuật thần kinh người Mỹ gốc Ấn. Tháng Năm năm 2013, ở tuổi 36, ông được chẩn đoán ung thư phổi giai đoạn bốn, khi đang ở năm cuối của tám năm nội trú tại Stanford và chưa từng hút thuốc. Ông mất tháng Ba năm 2015, lúc cuốn sách còn dang dở; vợ ông, bác sĩ Lucy Kalanithi, viết lời bạt để khép lại. Sách ra mắt đầu năm 2016.

Nghịch lý trung tâm, theo cách Kai Audio nhìn nhận: một người cả đời đọc phim chụp của bệnh nhân bỗng phải hỏi về tương lai của chính mình, còn cuốn sách ông viết lúc sắp mất lại hóa ra là sách về sự sống. Câu hỏi sách đặt ra không phải «còn bao lâu», mà là «khi không biết còn bao lâu, ta nên sống thế nào?».

5 ý chính của cuốn sách

1. Văn chương và phẫu thuật não cùng hỏi một câu

Lớn lên ở thị trấn nhỏ Kingman, bang Arizona, cậu bé Paul có người cha bác sĩ thường vắng nhà, còn người mẹ thì đi tìm danh sách sách đọc của các trường đại học cho con. Ông học văn học Anh và sinh học ở Stanford, học lịch sử và triết học của khoa học ở Cambridge, rồi theo y khoa ở Yale.

Theo các bài điểm sách được kể trong video, ông không bỏ văn chương để theo y: ông chọn nghề mổ não vì đó là cách trực tiếp để chạm vào câu hỏi điều gì làm đời người có ý nghĩa. Văn chương cho ông ngôn ngữ để hỏi, phòng mổ cho ông chỗ đứng để nhìn câu hỏi ấy tận mắt.

2. Từ thầy thuốc thành bệnh nhân: con số không cho biết phải sống thế nào

Sau chẩn đoán, bác sĩ ung bướu Emma Hayward, theo các bài điểm sách như The Spectator và Shortform, đặt ra quy tắc không bàn về các đường cong sống còn. Bà thúc ông nghĩ về điều mình coi trọng thay vì cơ may sống sót.

Kai Audio nhận xét: một con số trung bình nói về một đám đông, không nói về một con người cụ thể. Khi không thể biết còn bao lâu, câu hỏi chuyển sang «sống để làm gì». Đây là cách làm của một bác sĩ cụ thể trong sách, không phải quy chuẩn chung của y khoa.

3. «Không dừng cho tới chết»: tiếp tục là chính mình

Nhờ một đột biến gen, Paul dùng được thuốc nhắm trúng đích Tarceva, các triệu chứng lắng xuống và ông trở lại bàn mổ. Ít lâu sau, phim chụp cho thấy khối u lớn ở phổi phải; ông thôi mổ, bắt đầu hóa trị và không thể dự lễ tốt nghiệp nội trú. Đây là chuyện điều trị của riêng ông, không phải lời khuyên về thuốc.

Khi không còn cầm được dụng cụ phẫu thuật, ông cầm bút và viết cuốn sách này. Theo góc nhìn của Kai Audio, «tiếp tục» không phải chối bỏ bệnh tật mà là giữ lấy con người mình chừng nào cơ thể còn cho phép: ông đổi công cụ chứ không đổi câu hỏi.

4. Chọn sinh con khi biết mình sắp mất

Paul và Lucy đều là bác sĩ, hiểu rõ chẩn đoán, vẫn quyết định có con dù biết điều đó mở thêm nỗi đau. Con gái Elizabeth Acadia, gọi là Cady, chào đời ngày 4 tháng Bảy năm 2014. Theo Lucy kể với Stanford Daily, nỗ lực vươn tới là phần rất quan trọng trong niềm tin của Paul về việc làm người.

Bài học được rút ra: ý nghĩa không đo bằng độ dài thời gian ở bên nhau, và tránh đau không phải mục tiêu của đời sống. Video cũng nêu thẳng một góc nhìn khác: có người thấy quyết định này nghiêng về mong muốn của người sắp mất hơn là quyền lợi của đứa trẻ.

5. Một cái chết tỉnh táo và trang cuối do người vợ viết

Theo blog của Hiệp hội Nghiên cứu Ung thư Hoa Kỳ (AACR), ở chặng cuối ông chọn morphine thay vì máy thở, và tháo mặt nạ thở để bế con gái tám tháng tuổi. Sách mở phần hai bằng một ý của Montaigne mà ALiEM nhắc tới: dạy người ta cách chết cũng là dạy họ cách sống. Đây là lựa chọn riêng của ông, không phải khuyến nghị điều trị cuối đời.

Tựa sách do chính ông chọn từ thơ của Greville, còn lời bạt của Lucy khép lại những trang ông chưa kịp viết.

Góc nhìn phản biện

  • Thomas Laqueur (London Review of Books): thừa nhận sức hút của sách nhưng chê văn viết và triết lý «nỗ lực vươn tới» còn trừu tượng, cho rằng Paul hiểu chưa đúng Darwin và Nietzsche, và thấy đoạn quay lại đức tin thiếu lý giải.
  • Podcast GeriPal (Eric Widera, Alex Smith, Ken Covinsky): phản bác rằng Laqueur đọc sách bằng trí tuệ trong khi sách viết để chạm cảm xúc; tuy vậy Widera thừa nhận lời chê về cái tôi lớn của bác sĩ phẫu thuật thần kinh có phần trúng.
  • Độc giả Việt trên Những cuốn sách hay: khen sự chân thật và lời bạt của Lucy, nhưng có người thấy bản dịch đôi chỗ chưa mượt và phần một nhiều thuật ngữ y khoa nên cần đọc chậm.

Theo nhận định của Kai Audio, giới hạn lớn nhất là đây là câu trả lời của một người có học vấn, nghề nghiệp, gia đình và sự chăm sóc y tế rất đặc biệt. Sách cho ta một cách sống trước cái chết, không phải con đường chung cho mọi người.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người muốn đọc một hồi ký chân thật về bệnh tật, mất mát và ý nghĩa sống.
  • Người đang đối diện tin dữ của bản thân hoặc người thân và muốn tìm một góc nhìn để suy ngẫm.
  • Người yêu văn chương, triết học và quan tâm đến đạo đức nghề y.
  • Người chấp nhận một cuốn sách thiên về cảm xúc hơn là lập luận chặt chẽ.

Câu hỏi thường gặp

Khi hơi thở hóa thinh không là sách gì, của ai?

Đây là hồi ký của bác sĩ phẫu thuật thần kinh Paul Kalanithi, tên gốc When Breath Becomes Air, ra mắt đầu năm 2016 sau khi ông mất. Sách có lời đề tựa của Abraham Verghese và lời bạt của Lucy, vợ ông.

Sách gồm những phần nào?

Sách có lời đề tựa, hai phần chính là «Khởi đầu từ một sức khỏe hoàn hảo» và «Không dừng cho tới chết», cùng lời bạt của Lucy. Theo Lucy, tên hai phần lấy từ thơ Walt Whitman.

Sách đã nhận được những ghi nhận nào?

Sách nằm 68 tuần trong danh sách sách phi hư cấu bán chạy của New York Times, vào chung khảo Pulitzer năm 2017 và thắng giải Goodreads Choice hạng mục hồi ký.

Sách có bản tiếng Việt không?

Có. Bản dịch đầu tiên của Trần Thanh Hương do Omega Plus phát hành năm 2017; năm nay Omega Plus giới thiệu Ấn bản dấu ấn 10 năm, bìa cứng, liên kết với NXB Dân Trí.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.