Chuyện CDC 6600 và bản ghi nhớ «Janitor Memo» của Thomas Watson Jr. bắt đầu từ tháng Tám năm 1963, khi chủ tịch IBM hỏi vì sao một phòng thí nghiệm chỉ khoảng ba mươi bốn người lại làm ra chiếc máy tính mạnh nhất hành tinh. Bài kể lại cuộc đua mười năm giữa IBM và Control Data, từ Seymour Cray đến vụ kiện chống độc quyền, và vì sao nó vẫn gợi nhiều suy nghĩ về những lời công bố công nghệ ngày nay.
Tóm tắt nhanh
Nhóm nhỏ của Seymour Cray thắng cuộc đua tốc độ vì được để yên, chỉ nhắm một mục tiêu và giao máy thật cho khách. IBM đáp trả bằng những lời công bố về cỗ máy chưa có, khiến nhiều khách hàng chờ đợi. Cuối cùng, một lá đơn kiện chứ không phải thị trường mới buộc IBM trả giá, và cuộc đua khép lại bằng một thoả thuận, không phải bản án.
Diễn biến chính
28/8/1963: tờ giấy «kể cả người lao công»
Tuần trước đó, Control Data giới thiệu CDC 6600. Watson viết cho các tướng lĩnh của mình rằng, theo ông được biết, phòng thí nghiệm làm ra nó chỉ có 34 người, «kể cả người lao công», gồm 14 kỹ sư và 4 lập trình viên. Ông còn nhắc trong nhóm chỉ có một người có bằng tiến sĩ, và đó là một lập trình viên khá trẻ. IBM khi ấy có hơn trăm nghìn nhân viên.
1956–1961: lời hứa Stretch
Tháng 11/1956, Los Alamos ký với IBM hợp đồng hơn bốn triệu đô la cho cỗ máy Stretch, hứa nhanh gấp trăm lần máy mạnh nhất của IBM lúc đó. Năm 1961 máy được giao, là chiếc nhanh nhất thế giới nhưng chỉ nhanh hơn khoảng 30–40 lần. Giá bán bị hạ từ 13,5 triệu xuống 7,8 triệu đô la, mỗi máy bán ra là một khoản lỗ, và chỉ có chín chiếc được đưa vào sử dụng. Nhiều kỹ thuật học từ Stretch về sau đi vào dòng System/360.
1957–1962: Cray và Chippewa Falls
Seymour Cray sinh năm 1925 ở Chippewa Falls, làm lính vô tuyến trong Thế chiến thứ hai và vào hãng ERA năm 1950. Khi ERA bị nuốt vào UNIVAC, William Norris bỏ đi lập Control Data năm 1957 và Cray đi theo. Năm 1962, Cray nói rằng cần có thay đổi, nếu không ông sẽ nghỉ. Norris cho ông chọn nơi đặt phòng thí nghiệm; ông chọn quê nhà, cách trụ sở khoảng 130 km, ngay trên đất của mình.
1963–1964: cỗ máy 6600 ra đời
Cùng Cray, James Thornton thiết kế bộ khung hệ thống. Máy có khoảng 400.000 bóng bán dẫn silicon, hơn 160 km dây điện, linh kiện xếp sát nhau và được làm lạnh bằng Freon. Bộ xử lý chính chỉ lo việc tính, còn mười bộ xử lý phụ đảm nhiệm việc vặt như nhập xuất dữ liệu. Từ năm 1964, máy bắt đầu được giao tới Livermore, Los Alamos và CERN.
1963–1965: lời công bố thay cho cỗ máy
Ngày 5/9/1963, Watson ra lệnh cho phòng nghiên cứu thiết kế cỗ máy hiệu năng cao nhất có thể đạt. Tháng 4/1964, IBM ra mắt System/360 và nhắc thoáng tên Model 90. Tháng 8/1964 là Model 92, với dự báo bán được tới 70 chiếc; tháng 11/1964 là Model 91 nhắm thẳng vào 6600. Nhiều khách hàng chọn không ký với ai mà chờ IBM, trong khi đơn hàng của Control Data thưa dần.
1965–1973: hậu quả và vụ kiện
Model 92 biến mất, các phiên bản bị đổi tên. Model 91 giao chiếc đầu tiên cho NASA Goddard tháng 10/1967, chậm chín tháng, chỉ bán chừng 15 chiếc và dòng máy bị rút tháng 7/1968. Tháng 5/1965 Watson lập một phòng thí nghiệm siêu máy tính riêng ở California, nhưng dự án bị huỷ tháng 5/1969 mà không ra máy nào. Tháng 12/1968 Control Data kiện IBM theo luật chống độc quyền. Tháng 1/1973 hai bên thoả thuận: IBM bán công ty dịch vụ con cho Control Data với 16 triệu đô la và rút khỏi mảng này nhiều năm. Năm 1972, Cray rời Control Data lập Cray Research, với 250.000 đô la do chính Norris góp vốn.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Câu đáp của Cray. Việc ông nói «ông Watson đã tự trả lời câu hỏi của mình» chỉ là lời kể; câu này không có trong trang giới thiệu bản ghi nhớ của bảo tàng đang trưng bày nó, và có thể được thêm vào về sau.
- Con số «34 người». Watson đặt nó trong ngoặc kép như nhắc lại lời người khác, nên không phải số liệu ai ngồi đếm.
- Mức độ nhanh hơn. Có nơi ghi «gấp mười lần mọi máy tính từng có», nhưng so với Stretch, con số sát hơn là gấp chừng ba lần.
- Thời điểm giao máy và giá. Chiếc 6600 đầu tiên được giao vào tháng 4/1964, tháng 9/1964 hay năm 1965 tuỳ nguồn; giá bán cũng có số liệu không thống nhất.
- Tiền IBM phải trả. Có nơi nói hơn 600 triệu đô la, có nơi ghi chưa tới 100 triệu, tuỳ cách định giá công ty dịch vụ. Đây là một thoả thuận, không phải bản án.
- Các cảnh dựng lại. Chuyện Cray đào đường hầm, kế hoạch «một phần năm chặng đường», nỗi lo chiến tranh hạt nhân và câu «ai cũng làm được bộ xử lý nhanh, cái khó là cả hệ thống nhanh» đều là giai thoại. Các cảnh phòng họp IBM hay ngày máy tới Livermore cũng là dựng lại theo lời người ta kể.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Nếu đo bằng tốc độ, nhóm nhỏ thắng tuyệt đối, nhưng câu chuyện không chứng minh rằng nhóm nhỏ luôn thắng tập đoàn lớn. Nó cho thấy một điều khó chịu hơn: trên thị trường, một cỗ máy chưa tồn tại vẫn có thể đánh bại một cỗ máy có thật. Người Mỹ gọi thứ vũ khí ấy là vaporware, những sản phẩm được công bố trước khi có thật.
Ngày nay, gần như tuần nào cũng có lời công bố về một hệ thống trí tuệ nhân tạo sắp ra mắt, mạnh hơn mọi thứ đang có. Có cái sẽ thành thật, có cái chỉ là một cái tên trong thông cáo. Bài học là hãy nhìn khoảng cách giữa lời công bố và thứ ta thực sự cầm được trên tay.
Câu hỏi thường gặp
Bản ghi nhớ Janitor Memo của Watson là gì?
Đó là tờ giấy đánh máy đề ngày 28/8/1963 do Thomas Watson Jr., chủ tịch IBM, ký. Ông hỏi vì sao IBM với hơn trăm nghìn nhân viên lại để một phòng thí nghiệm khoảng 34 người, «kể cả người lao công», giành ngôi đầu.
CDC 6600 mạnh đến mức nào?
Máy thực hiện khoảng ba triệu lệnh mỗi giây, nhanh gần gấp ba lần IBM Stretch. Nó giữ ngôi máy tính nhanh nhất thế giới từ năm 1964 đến 1969 và bán được khoảng một trăm chiếc.
Vì sao Seymour Cray làm việc ở Chippewa Falls?
Năm 1962 Cray nói với William Norris rằng cần có thay đổi, nếu không ông sẽ ra đi. Norris cho ông tự chọn nơi đặt phòng thí nghiệm, và ông chọn quê nhà, cách trụ sở khoảng 130 km.
Vaporware liên quan gì đến câu chuyện này?
Vaporware là sản phẩm được công bố trước khi có thật. Theo kịch bản, các lời công bố Model 90, 92 và 91 của IBM khiến nhiều khách hàng chờ đợi thay vì mua CDC 6600, dù máy của IBM đến muộn.
Vụ kiện giữa Control Data và IBM kết thúc thế nào?
Control Data kiện tháng 12/1968 theo luật chống độc quyền. Tháng 1/1973 hai bên ký thoả thuận: IBM bán công ty dịch vụ con cho Control Data với giá 16 triệu đô la và rút khỏi mảng đó nhiều năm. Không có phiên toà tuyên án. Một điều khoản yêu cầu huỷ bộ chỉ mục chứng cứ của Control Data, khiến Bộ Tư pháp Mỹ phản đối.
Nguồn tham khảo
- Computer History Museum: tư liệu về siêu máy tính và bản ghi nhớ của Watson Jr. (28/8/1963)
- IBM History: trang về IBM Stretch
- Clemson University: dòng thời gian dự án ACS (Pugh và cộng sự)
- Wikipedia: CDC 6600, Seymour Cray, William Norris, IBM System/360 Model 91
- Hagley Library: bản mô tả hồ sơ về việc tiêu huỷ cơ sở dữ liệu chứng cứ của CDC
- Xataka: bài về bản ghi nhớ của Watson
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
