Vụ Toyota tự tăng tốc ngoài ý muốn là một trong những vụ tranh cãi lớn nhất về an toàn phần mềm ô tô: từ tai nạn Lexus ở San Diego tháng 8/2009 đến thỏa thuận 1,2 tỷ đô la với Bộ Tư pháp Mỹ năm 2014, cả nước Mỹ đi tìm thủ phạm đã đè lên chân ga. Bài này kể lại sáu "nghi phạm" được đưa ra và cho thấy vì sao không bản án nào được viết bằng một phép chứng minh khoa học.
Tóm tắt nhanh
Không ai chứng minh được điều gì đã khiến những chiếc Toyota tăng tốc. Tấm thảm và bàn đạp dính bị kết tội vì hãng nói dối về chúng, chứ không phải vì chúng gây ra mọi tai nạn. Phần mềm bị bồi thẩm đoàn Oklahoma tuyên có lỗi trong một vụ dân sự, nhưng vụ này được dàn xếp ngay sau đó. Còn NASA chỉ nói không tìm thấy bằng chứng, chứ chưa bao giờ tuyên phần mềm vô tội. Khoảng trống giữa "không tìm thấy lỗi" và "biết chắc là an toàn" chính là phần cốt lõi của câu chuyện.
Diễn biến chính
Tháng 8/2009: tai nạn ở Santee, San Diego
Tối 28/8/2009, một chiếc Lexus lao đi trên xa lộ ngoại ô San Diego. Người lái là Mark Saylor, sĩ quan Tuần tra Xa lộ California, cùng gia đình bốn người; xe là xe đại lý cho mượn trong lúc xe nhà đang sửa. Có người trên xe gọi số khẩn cấp, rồi đường dây im bặt và cả bốn người thiệt mạng.
Theo lời kể trong báo cáo của cảnh sát trưởng được báo chí dẫn lại, ba ngày trước đó một khách khác mượn cùng chiếc xe, ông Frank Bernard, kể rằng chân ga bị kẹt dưới thảm. Ông cũng cảm thấy nhân viên đại lý không hiểu mình nói gì.
2007–2010: tấm thảm và chiếc bàn đạp
Trên các xe Toyota và Lexus đời mới, bàn đạp ga chỉ còn là cảm biến; quyết định thật nằm ở hộp điều khiển động cơ với hai con chip và hơn 250 nghìn dòng lệnh viết bằng ngôn ngữ C. Toyota từng thu hồi 55 nghìn tấm thảm năm 2007, rồi sau Santee triệu hồi hơn bốn triệu xe vào tháng 11/2009 vì nguy cơ thảm kẹt chân ga.
Tháng 1/2010, hãng triệu hồi thêm hơn hai triệu xe vì bàn đạp của một nhà cung cấp có thể bị dính. Theo tài liệu của Bộ Tư pháp, hãng đã nhận báo cáo về lỗi này từ châu Âu trước đó và một tài liệu nội bộ gọi thẳng nó là lỗi. Tuy vậy, bàn đạp dính chỉ khiến xe nhả ga chậm, không tự đạp ga hết cỡ. Cùng lúc, cơ quan an toàn giao thông Mỹ nhận hơn 6.000 đơn khiếu nại về tăng tốc ngoài ý muốn, nhắc tới 89 cái chết.
Tháng 2/2010: Quốc hội Mỹ và NASA vào cuộc
Ngày 23/2/2010, bà Rhonda Smith kể trước các nghị sĩ về chiếc Lexus chạy hơn 100 dặm một giờ mà phanh không ăn. Hôm sau, Akio Toyoda, người đứng đầu tập đoàn, ra điều trần với câu được báo chí chép lại: tên ông có trên mọi chiếc xe.
Để soi bộ não điện tử, cơ quan an toàn giao thông nhờ các kỹ sư NASA. Họ thử bắn sóng điện từ vào xe nhưng không tái hiện được lỗi; họ có ghi nhận những "râu thiếc" mọc trong một số cảm biến bàn đạp, song kết luận không có nguyên nhân điện tử nào đủ gây ra các cú mở ga lớn như đơn khiếu nại mô tả.
8/2/2011: "Phán quyết đã có" và đoạn văn bị lãng quên
Ngày 8/2/2011, Bộ trưởng Giao thông Ray LaHood tuyên bố không có nguyên nhân điện tử nào gây tăng tốc ngoài ý muốn ở tốc độ cao. Nhưng báo cáo NASA viết thận trọng hơn: không tìm thấy bằng chứng không có nghĩa là hệ thống vô tội, và báo cáo còn nêu hai kịch bản giả định, trong đó có lỗi phần mềm mở bướm ga mà không để lại đèn báo hay mã lỗi.
2007–2013: vụ Bookout ở Oklahoma
Tháng 9/2007, chiếc Camry đời 2005 do bà Jean Bookout lái tăng tốc khi rời xa lộ; bà đạp phanh, kéo cả phanh tay nhưng xe vẫn lao vào bờ đất, bạn bà là Barbara Schwarz tử vong. Chiếc xe này không thuộc đợt triệu hồi thảm hay bàn đạp nào. Toyota cho rằng người lái đạp nhầm chân ga.
Tháng 10/2013, chuyên gia phía nguyên đơn Michael Barr trình bày những gì ông thấy sau khoảng một năm rưỡi đọc mã nguồn trong một phòng an ninh ở Maryland: một tài liệu nội bộ Toyota nhắc tới tình trạng "giống mì spaghetti", hơn mười nghìn biến toàn cục, hai mươi bốn tác vụ trong đó có một tác vụ "bồn rửa bát" ôm quá nhiều việc, cùng các kịch bản bit nhớ lật và tác vụ chết mà cơ chế canh gác không phát hiện. Barr thừa nhận không chỉ ra được lỗi cụ thể với độ chắc chắn tuyệt đối, vì thiết kế xóa dấu vết; theo ông, lỗi điện tử là lời giải thích có khả năng hơn cả.
Ngày 24/10/2013, bồi thẩm đoàn tuyên Toyota thua, bồi thường tổng cộng ba triệu đô la và đánh dấu rằng hãng "coi thường liều lĩnh". Vài giờ sau, Toyota dàn xếp với các gia đình, nên phần tiền phạt trừng phạt không diễn ra.
2014: hộp đen, bàn chân và thỏa thuận 1,2 tỷ đô
Cơ quan an toàn giao thông Mỹ đọc hộp đen của hàng chục xe có khiếu nại và thấy nhiều xe bướm ga mở hết cỡ mà phanh không được đạp, nên cho rằng nguyên nhân có khả năng nhất là người lái đạp nhầm. Phía bên kia đáp rằng hộp đen cũng là thiết bị điện tử, chỉ ghi lại những gì bộ não kể cho nó.
Ngày 19/3/2014, Bộ Tư pháp Mỹ công bố thỏa thuận: Toyota nộp 1,2 tỷ đô la để hoãn truy tố một tội danh hình sự. Tội danh là lừa dối người tiêu dùng và cơ quan quản lý về tấm thảm và bàn đạp dính, không liên quan tới phần mềm.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- "Toyota bị phạt hơn một tỷ đô vì phần mềm" là không đúng: thỏa thuận năm 2014 chỉ nói về thảm và bàn đạp dính.
- "NASA tuyên phần mềm vô tội" cũng không đúng. Câu "phán quyết đã có" là của bộ trưởng; NASA chỉ nói không tìm thấy bằng chứng, và theo kịch bản, đội NASA không được xem mã của con chip gác cổng.
- Các con số về mã spaghetti, tác vụ bồn rửa bát hay bit lật đến từ chuyên gia phía nguyên đơn. Toyota chưa bao giờ thừa nhận, và phán quyết Oklahoma thuộc một vụ dân sự đã được dàn xếp, không chứng minh một bit lật đã thật sự xảy ra.
- Con số 89 cái chết là số trong đơn khiếu nại, chưa ai xác minh từng ca.
- Chuyện phòng đọc mã nguồn cấm giấy, đồng hồ, thắt lưng và chuyện phóng sự Audi năm 1986 bị dàn dựng là giai thoại theo lời kể của các nguồn thứ cấp, không phải tài liệu chính thức.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Thất bại thật của vụ Toyota không nằm ở một con bug cụ thể, mà ở chỗ một hệ thống quyết định sống chết được viết theo cách không ai, kể cả NASA, chứng minh được là an toàn hay không an toàn. Với phần mềm như vậy, "không tìm thấy lỗi" chỉ là một lời khai yếu. Khi kỹ thuật không trả lời được, câu trả lời rơi vào tay luật sư và bồi thẩm đoàn.
Ngành ô tô cũng lặng lẽ rút bài học: cơ chế phanh ưu tiên dần phổ biến và năm 2011 có bộ tiêu chuẩn quốc tế đầu tiên về an toàn chức năng cho điện tử trên xe. Nhưng câu hỏi vẫn mở khi bàn đạp chỉ còn là một dòng điện: ai phải gánh việc chứng minh, người lái hay người làm ra máy?
Câu hỏi thường gặp
Vụ Toyota tự tăng tốc bắt đầu từ đâu?
Điểm nóng là tai nạn ngày 28/8/2009 ở Santee, gần San Diego, khiến bốn người trong một chiếc Lexus mượn từ đại lý thiệt mạng. Sau đó Toyota triệu hồi hàng triệu xe và bị điều tra.
Nguyên nhân thật sự của việc tăng tốc là gì?
Chưa có kết luận khoa học. Thảm và bàn đạp dính là những nguyên nhân có thật nhưng không giải thích hết mọi vụ; phần mềm bị nghi ngờ nhưng chưa được chứng minh; cơ quan an toàn cho rằng nhiều vụ là do đạp nhầm chân ga.
NASA có kết luận phần mềm Toyota an toàn không?
Không. NASA không tìm thấy nguyên nhân điện tử gây ra các cú mở ga lớn, nhưng chính báo cáo viết rằng thiếu bằng chứng không có nghĩa hệ thống vô tội.
Toyota bị phạt 1,2 tỷ đô la vì lỗi gì?
Vì lừa dối người tiêu dùng và cơ quan quản lý về tấm thảm và bàn đạp dính, theo thỏa thuận hoãn truy tố ngày 19/3/2014. Khoản phạt không kết tội phần mềm.
Phán quyết Oklahoma năm 2013 có ý nghĩa gì?
Bồi thẩm đoàn tuyên Toyota thua, phải bồi thường ba triệu đô la, và cho rằng hãng coi thường liều lĩnh. Hãng dàn xếp ngay sau đó, nên đây là vụ duy nhất đưa câu hỏi về phần mềm tới phán quyết.
Nguồn tham khảo
- M. Barr — Bookout v. Toyota: 2005 Camry L4 Software Analysis (slide lời khai, 2013)
- P. Koopman — A Case Study of Toyota Unintended Acceleration and Software Safety (CMU, 2014)
- U.S. DOJ SDNY — Toyota Deferred Prosecution Agreement, thông cáo 19/3/2014
- Wikipedia — 2009–2011 Toyota vehicle recalls
- Safety Research & Strategies — Toyota Unintended Acceleration and the Big Bowl of Spaghetti Code (2013)
- Embedded.com / EE Times — Toyota Case: Single Bit Flip That Killed (2013)
- NBC San Diego (2009); AP / NBC News (2009)
- CNN Money — Toyota settles acceleration case after $3 million jury verdict (2013)
- U.S. DOT — thông cáo về khoản phạt dân sự 32,425 triệu đô la (12/2010)
- NPR; IndustryWeek — điều trần Quốc hội (2/2010) và hộp đen (7/2010)
- Claims Journal — Toyota dàn xếp với gia đình Saylor (29/12/2010)
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
