Hồ Quý Ly là nhân vật gây tranh cãi bậc nhất của sử Việt: người cho in tiền giấy đầu tiên và dựng thành nhà Hồ bằng đá, nhưng cũng là người lập ra một triều đại chỉ tồn tại bảy năm, kết thúc vào mùa hè năm 1407. Bài này tóm tắt cuộc đời ông, từ làng Đại Lại ở Thanh Hóa đến bãi Chỉ Chỉ, và câu hỏi vì sao «lòng dân không theo».

Tóm tắt nhanh

Hồ Quý Ly leo lên quyền lực bằng lòng tin của vua Trần Nghệ Tông, rồi đoạt ngôi nhà Trần năm 1400 và mở một loạt cải cách về tiền tệ, ruộng đất, nô tì, thuế và giáo dục. Nhiều ý tưởng đi trước thời đại, nhưng cách làm cứng rắn, cùng các vụ giết hại trước đó, khiến ông mất lòng nhiều tầng lớp. Khi quân Minh tràn sang cuối năm 1406, nhà Hồ tan rã chỉ trong vài tháng.

Diễn biến chính

1336–1387: Từ người ngoài họ đến tể tướng

Ông sinh năm 1336, lúc đầu tên là Lê Quý Ly. Hai người cô ruột của ông được vào hầu vua Trần Minh Tông, nên ông gần gũi hoàng tộc mà không thuộc hoàng tộc. Lúc ấy nhà Trần suy yếu: ngai vàng từng rơi vào tay Dương Nhật Lễ, mất mùa liên miên, giặc Chiêm Thành quấy phá, quý tộc lập điền trang riêng. Năm 1371 ông được gả công chúa Huy Ninh, và năm 1387 được phong tể tướng.

1388–1394: Nghệ Tông và lời trăng trối

Năm 1388, thượng hoàng Nghệ Tông giáng rồi giết vua Phế Đế sau khi mưu trừ Quý Ly bị lộ. Năm 1392 ông viết sách Minh đạo, đề cao Chu Công. Năm 1394, theo Toàn thư, Nghệ Tông dặn rằng nếu vua hèn kém thì ông cứ tự lấy ngôi; Quý Ly khóc và thề phò vua. Cuối năm ấy Nghệ Tông mất.

1396–1399: Tiền giấy, hạn điền, dời đô và vụ Đốn Sơn

Năm 1396 ông phát hành tiền giấy Thông bảo hội sao; năm 1397 ban lệnh hạn chế ruộng tư và dựng thành Tây Đô ở Thanh Hóa rồi dời đô về đó. Năm 1398 cháu ngoại ba tuổi của ông lên ngôi; năm 1399 vua Thuận Tông bị ép đi tu rồi bị thắt cổ. Cùng năm, một âm mưu giết ông ở hội thề Đốn Sơn bị lộ, và hơn ba trăm bảy mươi người bị giết theo ghi chép của Toàn thư.

1400–1405: Lên ngôi và cải cách

Tháng hai năm 1400 ông lên ngôi, đổi quốc hiệu thành Đại Ngu, trở lại họ Hồ, rồi sớm nhường ngôi cho con là Hồ Hán Thương và làm thái thượng hoàng. Ông hạn số gia nô (1401), làm lại sổ hộ tịch, tính thuế đinh theo ruộng, lập kho Thường bình, thống nhất cân đo, lập Quảng tế thự (1403) và đề cao chữ Nôm.

Tiền giấy thất bại: dễ rách, dễ làm giả, đến năm 1403 triều đình phải ra luật buộc dân tiêu. Việc đưa người vào vùng đất mới ở phía nam cũng khiến, theo Toàn thư, «dân phần nhiều oán».

1405–1406: Đối đầu nhà Minh

Năm 1405, khi triều đình bàn đánh hay hòa, con cả Hồ Nguyên Trừng nói: «Thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo mà thôi.» Nhà Hồ đắp thành Đa Bang, đóng cọc sông Bạch Hạc, chế súng, đóng thuyền. Đầu năm 1406 họ phục kích đoàn Minh hộ tống Trần Thiêm Bình về nước. Cuối năm, hai đạo quân Minh do Trương Phụ và Mộc Thạnh dẫn đầu tiến sang với cờ «phù Trần, diệt Hồ».

1407: Thất thủ và bị giải sang Kim Lăng

Đầu năm 1407, Đa Bang, Đông Đô rồi Tây Đô lần lượt mất. Ngày mười một tháng năm âm lịch, Hồ Quý Ly bị bắt ở bãi Chỉ Chỉ; hôm sau Hồ Hán Thương bị bắt ở núi Cao Vọng, bởi thuộc hạ của một người Việt theo Minh. Cha con họ Hồ bị giải về Kim Lăng. Hồ Nguyên Trừng được nhà Minh giữ lại làm quan nhờ tài chế súng và viết cuốn Nam Ông mộng lục.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Lời trăng trối của Nghệ Tông: có người coi là lời ủy thác thật lòng, có người coi là lời thử lòng. Sử không ghi Nghệ Tông thật sự nghĩ gì.
  • Lệnh hạn điền: nhiều sách phổ thông viết mỗi người không quá mười mẫu, kể cả đại vương và trưởng công chúa; nguyên văn Toàn thư lại chép đại vương và trưởng công chúa không hạn, chỉ thứ dân bị hạn mười mẫu.
  • Việc giải phóng nô tì: có người gọi là bước đầu giải phóng, nhưng nô tì chỉ đổi chủ sang nhà nước; có nhà nghiên cứu cho mục đích chính là giành lại quyền kiểm soát dân đinh.
  • Cái chết của Hồ Quý Ly: năm mất, nơi chôn đều không rõ; các nguồn chép khác nhau.
  • Giai thoại: chuyện phong thủy báo trước triều đại ngắn ngủi và chuyện người vợ khóc chồng đập đầu vào đá ở chân thành chỉ là truyền thuyết. Tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh là văn chương, không phải sử.
  • Nguồn phía Minh: các chi tiết như hịch kể hai mươi tội, hay thư của hơn một nghìn một trăm bô lão xin làm quận huyện, do chính phía chiếm đóng ghi lại, nên mức tự nguyện không rõ.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Theo nhận định của kênh, Hồ Quý Ly nhìn đúng vấn đề: đất tập trung vào quý tộc, nhà nước nghèo, phương Bắc đang mạnh lên. Ý tưởng của ông, như tiền giấy, đo đạc ruộng đất, thuế theo ruộng hay chữ Nôm, đi trước thời đại, nhưng cách làm vẫn là của một ông vua trung cổ: thắt cổ, chôn sống, thích chữ lên cánh tay.

Điều đáng nghĩ không chỉ là nhà Hồ thua, mà là thua quá nhanh, và khi dân đứng lên chống Minh, họ dựng cờ nhà Trần chứ không phải cờ họ Hồ. Những bức tường đá còn đứng gần bảy trăm năm, còn thứ ông cần nhất, lòng người, thì ông không xây được.

Câu hỏi thường gặp

Hồ Quý Ly là ai?

Hồ Quý Ly sinh năm 1336 ở Thanh Hóa, lúc đầu mang tên Lê Quý Ly. Ông làm tể tướng nhà Trần năm 1387, lên ngôi năm 1400 và lập ra nhà Hồ với quốc hiệu Đại Ngu.

Hồ Quý Ly đã cải cách những gì?

Ông phát hành tiền giấy Thông bảo hội sao (1396), hạn chế ruộng tư (1397) và số gia nô (1401), làm lại sổ hộ tịch, tính thuế đinh theo ruộng, lập kho Thường bình và cơ quan chữa bệnh Quảng tế thự. Ông cũng đề cao chữ Nôm.

Vì sao nhà Hồ sụp đổ chỉ sau bảy năm?

Theo kịch bản, nhà Hồ đụng chạm quyền lợi của nhiều tầng lớp mà chưa có nhóm nào thật sự được lợi để ủng hộ, lại mất lòng tin sau các vụ giết hại. Khi quân Minh tràn sang với cờ «phù Trần, diệt Hồ», triều đình thiếu sự ủng hộ của dân.

Hồ Quý Ly mất khi nào, ở đâu?

Sử sách không cho biết chắc. Có nguồn chép ông bị giam rồi được tha, có nguồn chép ông bị đày làm lính ở Quảng Tây rồi mất ở đó, lại có thuyết nói ông bị giết. Năm mất và nơi chôn chưa rõ.

Thành nhà Hồ là gì?

Đó là tòa thành đá Tây Đô ở Thanh Hóa, được dựng năm 1397 với những khối đá đẽo vuông ghép khít, có khối nặng hơn hai mươi tấn. Năm 2011, thành nhà Hồ được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.