Dương Vân Nga là người phụ nữ mà chính sử Việt Nam chỉ nhớ bằng một chiếc áo: mùa thu năm 980, ở kinh đô Hoa Lư, bà Hoàng thái hậu họ Dương sai khoác áo long cổn lên vai Thập đạo tướng quân Lê Hoàn, và đứa con trai bảy tuổi của bà mất ngôi. Bà là hoàng hậu của cả nhà Đinh lẫn nhà Tiền Lê, vậy mà tên riêng cũng không được chép, nên câu chuyện đáng để xem lại thật kỹ.

Tóm tắt nhanh

Trong lúc nước vừa mất vua và quân Tống chuẩn bị tiến xuống, các tướng đòi tôn Lê Hoàn lên ngôi. Theo Toàn thư, Thái hậu họ Dương là người khoác áo long cổn và mời ông lên ngôi; Đinh Toàn bị giáng làm Vệ vương nhưng vẫn sống. Bà làm vậy vì tình riêng, vì bị ép hay vì vận nước thì sử không cho biết, và các nguồn kể về sự kiện này không giống nhau.

Diễn biến chính

Trước 979: Hoa Lư và những người vợ của vua Đinh

Sau loạn mười hai sứ quân, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi năm 968, đặt tên nước là Đại Cồ Việt và đóng đô ở Hoa Lư. Năm 970 ông lập cùng lúc năm hoàng hậu; Toàn thư chép tên năm ngôi hậu nhưng không cho biết ai ngồi ở ngôi nào. Sử gia Lê Văn Hưu chê việc này rất nặng.

Bà Dương là vợ của vua, và khoảng năm 974 sinh Đinh Toàn. Con trưởng của vua là Đinh Liễn, nhưng vua lại yêu con nhỏ là Hạng Lang và lập làm thái tử. Còn Lê Hoàn là một cô nhi được quan họ Lê nhận nuôi, lớn lên làm Thập đạo tướng quân, nắm quân đội cả nước.

979: Máu đổ trong cung

Mùa xuân năm 979, Đinh Liễn giết Hạng Lang. Tháng mười cùng năm, trong một đêm tiệc, nội nhân Đỗ Thích giết vua và cả Đinh Liễn; sau đó hắn bị Nguyễn Bặc ra lệnh xử tử. Toàn thư chỉ đưa ra một lời giải thích, là giấc mơ ngôi sao băng của Đỗ Thích.

Các đại thần Nguyễn Bặc, Đinh Điền và Lê Hoàn tôn Đinh Toàn, khi ấy sáu tuổi, lên ngôi; bà Dương thành Hoàng thái hậu. Lê Hoàn nhiếp chính và tự xưng Phó vương, khiến Nguyễn Bặc cùng các tướng nghi ngờ rồi khởi binh. Họ thất bại: Đinh Điền chết trận, Nguyễn Bặc bị bắt và bị chém.

Giữa năm 980: Nhà Tống chuẩn bị xuất quân

Từ châu Ung, viên quan Tống Hầu Nhân Bảo gửi thư về nói rằng nước Việt mất vua, chỉ cần một cánh quân là lấy được. Vua Tống đồng ý, và trong thư gửi Lê Hoàn còn nói muốn lấy Toàn làm thống soái, ông làm phó. Chừng nào Đinh Toàn còn ngồi trên ngai, nhà Tống còn có cớ nói rằng họ sang để giúp vua nước Việt.

Mùa thu 980: Chiếc áo long cổn

Nghe tin quân Tống sắp sang, Thái hậu sai Lê Hoàn chọn dũng sĩ, và Phạm Cự Lạng được cử làm đại tướng quân. Ông cùng các tướng mặc nguyên giáp vào nội phủ, đòi tôn Thập đạo tướng quân làm thiên tử trước rồi mới xuất quân. Quân sĩ hô vạn tuế.

Toàn thư chép: Thái hậu thấy mọi người vui lòng quy phục, bèn sai lấy áo long cổn khoác lên người Lê Hoàn, mời lên ngôi. Lê Hoàn đổi niên hiệu là Thiên Phúc, mở đầu nhà Tiền Lê; Đinh Toàn ngồi trên ngai khoảng tám tháng rồi bị giáng làm Vệ vương.

981–982: Thắng quân Tống và trở thành hoàng hậu

Năm 981 quân Tống sang theo cả đường thủy lẫn đường bộ, Lê Hoàn thân chinh. Diễn biến từng trận các nguồn chép khác nhau, nhưng kết cục thì thống nhất: Hầu Nhân Bảo bị bắt và bị chém, quân Tống tan vỡ phải rút về. Theo Tống sử, vua Tống từng đòi mẹ con Đinh Toàn sang quy phụ, nhưng Lê Hoàn không giao.

Năm 982, Lê Hoàn lập năm hoàng hậu và phong bà là Đại Thắng Minh hoàng hậu. Toàn thư thêm rằng khi vua được nước thì đã nạp bà, đến lúc này mới lập làm hậu.

1000–1009: Những cái chết và sự kết thúc của nhà Tiền Lê

Năm 1000, Toàn thư ghi một dòng ngắn rằng Đại Thắng Minh hoàng hậu mất, không nói tuổi hay nguyên nhân. Năm 1001, Đinh Toàn theo Lê Hoàn đánh dẹp ở Cử Long và chết vì tên lạc. Năm 1005 Lê Hoàn mất, các con tranh ngôi, Lê Long Đĩnh lên ngôi rồi mất năm 1009, và Lý Công Uẩn được tôn lên thay.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Vụ giết vua Đinh: các giả thuyết hiện đại, kể cả nghi vấn Lê Hoàn đứng sau, không có dòng sử nào ủng hộ; chúng chủ yếu được dựng bằng cách nhìn ngược lại những gì xảy ra sau đó.
  • Chiếc áo: Toàn thư và Việt sử lược chép không khen không chê, còn Tống sử kể là cưỡng ép. Các nhà nghiên cứu chia ba cách đọc: tự nguyện, bị ép, hoặc màn kịch dựng sẵn. Người soạn Toàn thư là Ngô Sĩ Liên cũng viết rằng Lê Hoàn lên ngôi là do bọn Cự Lạng dùng binh ép mà ra.
  • Cái chết của Đinh Toàn: Cương mục nhà Nguyễn cho rằng Lê Hoàn đẩy ông vào chỗ chết, nhưng chính sử chỉ chép hai chữ tên lạc. Mặt khác, Lê Hoàn đã để ông sống hơn hai mươi năm, kể cả khi nhà Tống đòi người.
  • Xuất thân và tên gọi: tên Vân Nga, quê quán, dòng dõi, chuyện đi tu ở hang động gần Hoa Lư, chuyện con gái bà lấy Lý Công Uẩn đều là truyền thuyết, thần tích hoặc ngọc phả. Năm sinh và tuổi làm hoàng hậu thì kênh không tìm thấy nguồn sử nào đỡ.
  • Lời buộc tội: Ngô Sĩ Liên chê Lê Hoàn là thông dâm; đến các sử gia sau, mũi dùi chuyển sang bà. Họ viết dưới ảnh hưởng của Nho giáo, nên không có sự việc mới, chỉ thêm lời phán xét.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Theo nhận định của kênh, bà không mạnh, vì không có quân và không có phe. Thứ duy nhất bà còn nắm là tính chính danh, và bà trao nó cho người cầm quân trước khi ông tự lấy bằng gươm. Nhờ vậy, theo chính sử, không có thêm đổ máu trong cung, nhà Tống mất cớ giúp ấu chúa và cuộc chiến năm 981 kết thúc có lợi cho nước Việt.

Nhưng cái giá là sự an toàn của đứa con chỉ còn dựa vào lòng tốt của người được trao ngôi. Kênh không đồng ý với lối chê thất tiết vì nó lấy chuẩn mực của nhiều thế kỷ sau để xét người thế kỷ mười, nhưng cũng không dám gọi bà là anh hùng trọn vẹn, bởi chúng ta không biết bà đã nghĩ gì. Ở đền vua Lê tại Hoa Lư, tượng bà quay về phía đền vua Đinh, và dân gian giải thích rằng lòng bà vẫn hướng về chồng cũ. Đó là cách người dân tự trả lời câu hỏi mà sử bỏ ngỏ.

Câu hỏi thường gặp

Dương Vân Nga là ai?

Bà là vợ của Đinh Tiên Hoàng, mẹ của Đinh Toàn, sau đó làm hoàng hậu của Lê Hoàn, nên được gọi là hoàng hậu của hai triều đại. Chính sử chỉ ghi bà là người họ Dương; tên Dương Vân Nga là do dân gian truyền lại.

Chiếc áo long cổn năm 980 là chuyện gì?

Theo Toàn thư, khi các tướng đòi tôn Lê Hoàn làm vua, Thái hậu thấy mọi người vui lòng quy phục nên sai lấy áo long cổn khoác lên người Lê Hoàn, mời ông lên ngôi hoàng đế. Đây là câu duy nhất trong chính sử nói về một hành động của bà.

Bà trao ngôi vì yêu, vì bị ép hay vì vận nước?

Sử không chép suy nghĩ của bà. Các nhà nghiên cứu có ba cách đọc: bà tự nguyện vì đất nước nguy nan, bà bị quân đội ép, hoặc đó là màn kịch dàn dựng sẵn. Chưa có tài liệu nào đủ để chọn dứt khoát.

Tống sử chép về việc này khác Toàn thư thế nào?

Tống sử không nhắc Thái hậu hay áo long cổn. Sách chỉ nói Lê Hoàn chuyên quyền, cưỡng ép dời Đinh Toàn ra phủ riêng, giam cả họ và nắm quân chúng. Đó là sử của phía vừa thua trận nên cần đọc thận trọng.

Đinh Toàn sống thế nào sau khi mất ngôi?

Đinh Toàn bị giáng làm Vệ vương, không bị giết hay đày và vẫn ở Hoa Lư. Năm 1001 ông theo Lê Hoàn đánh dẹp ở Cử Long và chết vì tên lạc, khoảng hai mươi bảy tuổi.

Bà Dương có thật là mẹ của vua Lý Thái Tông không?

Chuyện bà có con gái với Lê Hoàn, người này lấy Lý Công Uẩn và sinh vua Lý Thái Tông chỉ có trong thần tích và ngọc phả. Chính sử chỉ cho biết mẹ vua Lý Thái Tông là một hoàng hậu họ Lê.

Nguồn tham khảo

  • Đại Việt sử ký toàn thư (Bản kỷ, quyển 1)
  • Tống sử (quyển 488, Giao Chỉ truyện)
  • Việt sử lược
  • Khâm định Việt sử thông giám cương mục
  • Hoàng Thị Hồng Thắm, “Dương Vân Nga – hai chiều dư luận”, Tạp chí Khoa học ĐHSP TP.HCM 15(2), 2018, tr.125–133
  • Các mục tiếng Việt trên Wikipedia: Dương Vân Nga, Đinh Tiên Hoàng, Lê Đại Hành, Đinh Phế Đế, Nguyễn Bặc, Chiến tranh Tống–Việt lần thứ nhất, Đền thờ Vua Lê Đại Hành

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.