Đây là bài tóm tắt sách Leonardo da Vinci của nhà viết tiểu sử Walter Isaacson, cuốn tiểu sử đi tìm câu trả lời cho việc vì sao một bộ óc vĩ đại lại để dở dang nhiều việc đến vậy. Sách hợp với người thích tiểu sử, nghệ thuật và những câu chuyện về sự sáng tạo. Bản tiếng Việt do Omega Plus phát hành năm 2018, Nguyễn Thị Phương Lan dịch, Phạm Diệu Hương hiệu đính.

Sách này nói về điều gì?

Bản gốc tiếng Anh ra đời năm 2017 (Simon & Schuster) và theo video đã đứng số một danh sách bán chạy của New York Times ngay trong năm đó. Isaacson không hứa hẹn phát hiện mới nào về Leonardo. Theo các tổng hợp điểm sách, thế mạnh của cuốn sách là dựa vào những cuốn sổ tay của ông. Theo Isaacson, số trang sổ tay còn lại đến nay vào khoảng bảy nghìn hai trăm.

Nghịch lý trung tâm khá dễ nhớ: người được coi là một trong những bộ óc lớn nhất lịch sử lại nổi tiếng vì để lại nhiều việc chưa xong, kể cả bức chân dung nổi tiếng nhất thế giới. Câu trả lời của Isaacson xoay quanh sự ham hiểu biết không cần lý do, một thứ mà theo ông, ai cũng từng có thuở nhỏ. Xin lưu ý đây là quan điểm của tác giả.

5 ý chính của cuốn sách

1. Tò mò vô cớ là động cơ thật của thiên tài

Trong sổ tay của Leonardo có những danh sách việc cần làm rất lạ: vì sao bầu trời màu xanh, cái lưỡi của chim gõ kiến trông ra sao. Không ai đặt hàng hay trả tiền cho những câu hỏi ấy. Isaacson kể ông đặc biệt thích các danh sách này, và chính ông sau đó đi tìm hiểu về chiếc lưỡi chim, dù tự nhận đó là thông tin hoàn toàn vô dụng.

Theo Isaacson, điểm chung của những người sáng tạo ông từng viết tiểu sử không chỉ là thông minh, mà là tò mò qua nhiều lĩnh vực. Ông cho rằng Leonardo là người không thôi hỏi khi phần đông chúng ta thôi từ khi lớn lên.

2. Kẻ lạc loài được tự do

Leonardo sinh năm 1452 ở Vinci hoặc gần đó, là con ngoài giá thú của công chứng viên Piero da Vinci và bà Caterina. Vì thế ông không phải nối nghề công chứng của dòng họ. Isaacson nhìn đó như một may mắn: cậu bé có khoảng trống để theo đuổi điều mình thích. Khoảng mười bốn tuổi, ông vào xưởng của Andrea del Verrocchio ở Florence.

Isaacson gọi Leonardo là «kẻ lạc loài»: thuận tay trái, ăn chay, đồng tính, có những suy nghĩ bị coi là dị giáo. Đây là cách diễn giải của tác giả, không phải quy luật. Sự khác biệt cũng có giá: năm 1476 Leonardo bị tố cáo về tội quan hệ đồng giới, nhưng vụ việc bị bác vì thiếu chứng cứ.

3. Nghệ thuật và khoa học là một

Khoảng năm 1482, đến Milan, Leonardo viết thư gửi Ludovico Sforza. Phần lớn lá thư nói về kỹ thuật và chế tạo vũ khí, còn hội họa chỉ được nhắc như một tài nữa. Theo Isaacson, với Leonardo, hiểu một thứ vận hành ra sao và vẽ nó ra là hai mặt của cùng một việc. Bản vẽ Người Vitruvius, khoảng năm 1490, là điểm gặp nhau rõ nhất của hình học, cơ thể người và nghệ thuật.

Việc học giải phẫu bắt đầu từ một khó khăn khi vẽ: ông không vẽ đúng được các cơ ở cổ thánh Jerome. Về sau ông để lại hơn hai trăm bốn mươi bản vẽ giải phẫu chi tiết.

4. Cầu toàn và cái giá của những việc dang dở

Một ghi chú tháng 10 năm 1503 cho biết Leonardo đang vẽ chân dung Lisa del Giocondo, tức Mona Lisa. Nhưng gia đình Giocondo không bao giờ nhận được bức tranh; ông giữ nó bên mình và còn sửa nhiều năm. Theo Isaacson, trong sổ tay ông từng tự hỏi liệu mình đã làm xong việc gì chưa. Isaacson xem sự cầu toàn là con dao hai lưỡi: nó để lại nhiều việc chưa xong, nhưng cũng cho Mona Lisa thêm nhiều năm chăm chút.

Cần công bằng: không phải việc nào dở dang cũng vì cầu toàn. Tượng ngựa đồng cho nhà Sforza đã có mô hình, nhưng cuối năm 1494 quân Pháp đe dọa Milan và số đồng bị đem đúc đại bác.

5. Thử nghiệm táo bạo luôn có giá

Bữa tiệc ly, vẽ ở Milan khoảng 1495–1498, không dùng bích họa trên vữa ướt vốn buộc phải làm nhanh. Leonardo vẽ tempera lên tường khô để sửa dần từng chút. Nhưng lớp màu không bám chắc, bức tranh hư hại từ rất sớm, và đợt trùng tu lớn sau cùng kéo dài khoảng hai mươi năm, đến 1999 mới xong. Cùng một tính cách cho ta chiều sâu phối cảnh cũng khiến kiệt tác mong manh: sáng tạo không miễn phí.

Góc nhìn phản biện

  • Jennifer Senior (New York Times) không chắc Isaacson hợp với vai trò nhà phê bình nghệ thuật, và gọi phần bài học cuối sách là kiểu tư duy TED.
  • Daniel Levitin (Wall Street Journal) thấy sách có vẻ chắp vá, như viết cho kịp hạn, và so sánh không có lợi với Becoming Leonardo của Mike Lankford.
  • Theodore Dalrymple (Claremont Review of Books) khen sách vững vàng, đáng đọc, nhưng cho rằng nhiều chỗ giống cuốn của Charles Nicholl (2004), phần quy tắc cuối sách giống sách tự lực ở sân bay, và việc nối nụ cười Mona Lisa với các buổi mổ xác là gượng ép.

Cũng có lời khen: Bill Gates nhận xét chưa thấy cuốn nào bao quát đời Leonardo như vậy, và Robin McKie của Guardian khen viết thanh lịch. Theo cách đọc của Kai Audio, ham hiểu biết là điều kiện cần nhưng chưa đủ: tập tò mò không biến ai thành Leonardo, vì còn tài năng hiếm, hoàn cảnh Florence và Milan lúc ấy, và cả may rủi.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người thích tiểu sử kể chuyện về những nhân vật sáng tạo của lịch sử.
  • Người quan tâm đến nghệ thuật Phục Hưng, Mona Lisa và Bữa tiệc ly.
  • Người muốn nghĩ lại về sự tò mò và cầu toàn trong công việc của chính mình.
  • Người muốn một góc nhìn đa ngành, nơi nghệ thuật, giải phẫu và kỹ thuật gặp nhau.

Câu hỏi thường gặp

Cuốn Leonardo da Vinci của Walter Isaacson nói về điều gì?

Đây là cuốn tiểu sử Leonardo dựa chủ yếu vào các cuốn sổ tay của ông. Sách tìm hiểu vì sao một thiên tài lại để dở dang nhiều việc, và theo Isaacson, bài học chính là giữ được sự ham hiểu biết.

Sách có bản tiếng Việt không?

Có. Bản dịch do Omega Plus phát hành năm 2018, Nguyễn Thị Phương Lan dịch, Phạm Diệu Hương hiệu đính, và theo báo Nhân Dân đã được tái bản.

Vì sao Mona Lisa được coi là chưa hoàn thành?

Theo kịch bản video, bức tranh là đơn hàng chưa bao giờ được giao cho gia đình Giocondo. Leonardo giữ nó bên mình, mang sang Pháp và còn sửa thêm nhiều năm.

Isaacson rút ra bài học gì từ Leonardo?

Theo Isaacson, bài học chính là giữ được sự ham hiểu biết, một thứ gần như đứa trẻ nào cũng có. Ông cũng khuyên đừng sợ mơ mộng.

Sách bị phê bình ở điểm nào?

Một số nhà phê bình như Jennifer Senior, Daniel Levitin và Theodore Dalrymple cho rằng sách có phần bài học cuối hơi giống tự lực, có chỗ chắp vá hoặc giống các cuốn tiểu sử trước.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.