Bài tóm tắt sách Lịch sử cái đẹp của Umberto Eco dành cho ai tò mò vì sao mỗi thời lại thấy đẹp một kiểu. Eco là nhà trung cổ học, nhà ký hiệu học và tiểu thuyết gia người Ý (1932–2016). Bản tiếng Việt do Lê Thúy Hiền dịch, Nhã Nam phát hành.

Sách này nói về điều gì?

Cái đẹp là thứ ta thấy hiển nhiên nhất: nhìn là biết. Vậy mà một cuốn sách bốn trăm trang về lịch sử cái đẹp lại cho thấy chẳng thời đại nào đồng ý với thời đại nào. Cảm giác "hiển nhiên" ấy chính là điều mỗi thời đã dạy cho ta.

Bản gốc tiếng Ý ra năm 2004, tiếng Anh có tên On Beauty: A History of a Western Idea. Sách bìa cứng, hàng trăm hình tranh, tượng, bình gốm, ảnh kiến trúc, đặt cạnh trích đoạn của nhà thơ, nhà văn, nhà triết học mỗi thời. Sách không hẳn là lịch sử nghệ thuật, cũng không hẳn là chuyên luận mỹ học. Một lưu ý: phần nội dung dưới đây chủ yếu dựa trên các bài giới thiệu và điểm sách đã đăng báo, nên khi viết "theo Eco" là theo cách các bài ấy thuật lại.

5 ý chính của cuốn sách

1. Không có chuẩn đẹp nào vĩnh cửu

Theo tạp chí Publishers Weekly, sách mở đầu bằng mười một bảng so sánh: những Vệ nữ, những Đức Mẹ, những vị vua và hoàng hậu của nhiều thời xếp cạnh nhau. Người đọc tự thấy chuẩn đẹp đổi thay trước khi được giải thích.

Ngay từ Hy Lạp cổ đại, theo báo Nhân Dân và báo Pháp luật Việt Nam, "đẹp" đã có nhiều nghĩa. Người Hy Lạp coi trọng tỷ lệ chính xác giữa các bộ phận, người Ai Cập gắn tỷ lệ với cả kết cấu. Từ đó Eco đi tới quan điểm trung tâm: cái đẹp chưa bao giờ tuyệt đối và bất biến, nó đổi theo thời kỳ và quốc gia. Cần công bằng thêm một điều (nhận định của Kai Audio, không phải của Eco): tỷ lệ vàng vẫn còn dùng đến nay, nên tương đối không có nghĩa là tùy tiện.

2. Đẹp không phải là Tốt, cũng không tự động là nghệ thuật

Theo báo Sài Gòn Giải Phóng, Eco cho rằng cái Tốt là điều ta muốn có cho mình, còn cái Đẹp thì ta có thể chiêm ngưỡng mà không cần sở hữu. Thử nhìn bình minh rồi nhìn một món ăn ngon, ta sẽ thấy khác nhau (ví dụ minh họa của Kai Audio). Câu hỏi hữu ích: khi khen một thứ đẹp, ta đang ngắm nó hay đang muốn có nó?

Còn nghệ thuật thì giống những lời khai của nhân chứng (cách hình dung của Kai Audio): sách trích dài từ Xenophon, Plotinus, Petrarch, Zola để mỗi thời tự kể điều nó thấy là đẹp.

3. Trung cổ không tối tăm như ta tưởng

Theo các bài giới thiệu, Eco bác bỏ hình dung về "đêm trường Trung cổ". Người thời ấy nghĩ về cái đẹp qua ánh sáng và màu sắc, gắn với thần học: màu sáng gợi đến Chúa, đến điều thiêng liêng.

Màu sắc còn gắn với tiền bạc. Thuốc nhuộm thời đó rất đắt, nên màu rực rỡ là của người giàu, và một tấm áo tươi màu cho người khác biết túi tiền của người mặc. Đây chỉ là hai trong nhiều lực định hình chuẩn đẹp, bên cạnh kỹ thuật và phong tục.

4. Cái xấu là một mảnh của câu chuyện cái đẹp

Theo báo Nhân Dân, trong sách có ý rằng cái xấu cần cho cái đẹp: trong một trật tự chung, thứ bị coi là xấu cũng có chỗ đứng và làm nổi các phần còn lại. Ý này lớn đến mức ba năm sau Eco viết hẳn một cuốn tiếp nối về cái xấu (On Ugliness), dùng cùng cách ghép tranh với trích đoạn.

Theo cách đọc của Kai Audio, muốn biết một thời coi gì là đẹp, có khi nên hỏi họ thấy gì là xấu.

5. Từ sắt thép đến hàng loạt: cái đẹp dễ có mà chóng tàn

Theo báo Nhân Dân, kiến trúc Anh thế kỷ mười tám chọn sự tiết chế, rời xa lối cầu kỳ của Baroque. Cuối thế kỷ mười chín, sắt và kính thành vật liệu của một kiểu đẹp mới, với tháp Eiffel và Tòa nhà Pha lê của Joseph Paxton.

Sang thế kỷ hai mươi, Eco thấy giá trị trao đổi chi phối: đồ vật phải rẻ và làm hàng loạt, nên cái đẹp dễ tái tạo hơn nhưng cũng tạm thời, dễ hư hỏng. Ông đặt câu hỏi liệu đó có phải số phận của cái đẹp rồi để ngỏ. Cần nhớ sách ra năm 2004, trước thời mạng xã hội và hình ảnh do máy tạo ra; nếu thấy câu hỏi ấy vang lên hôm nay, đó là suy ngẫm của người đọc bây giờ.

Góc nhìn phản biện

  • A. C. Grayling (Literary Review, 10/2004) khen Eco "chỉ ra hơn là nói ra", để tranh và trích đoạn tự lên tiếng, nhưng đoán giới học giả thuần túy sẽ khó chịu với một cuốn quét rộng, ít chú thích.
  • Publishers Weekly khen hình minh họa ngoạn mục nhưng chê phần chữ nặng tính trừu tượng. PGS Đỗ Lai Thúy (tọa đàm 2023) cũng nhận lớp trích dẫn uyên bác, cô đọng là chỗ khó nhất.
  • Trên Goodreads, sách đạt khoảng 3,82/5 từ hơn bảy mươi nghìn lượt đánh giá; nhiều bạn đọc thấy nó giống tập tư liệu hơn là lịch sử có phân tích, và thiên về châu Âu. Blog Walker Thomas (2019) muốn sách bàn thêm về các lực xã hội định ra chuẩn đẹp.

Theo Kai Audio, sách cho thấy rất rõ cái đẹp đã đổi ra sao, nhưng ít giải thích vì sao nó đổi, và chỉ trong phạm vi phương Tây, đúng như tên bản tiếng Anh.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người thích nghệ thuật, kiến trúc, lịch sử văn hóa và muốn nhìn tranh, tượng như những "nhân chứng" của từng thời.
  • Người từng đọc Umberto Eco và muốn khám phá mảng tiểu luận của ông.
  • Người muốn tập hỏi "mình học cảm giác đẹp này từ đâu?" thay vì coi nó là bản năng.
  • Người kiên nhẫn đọc chậm, giở dần từng phần thay vì đọc một mạch.

Câu hỏi thường gặp

Lịch sử cái đẹp của Umberto Eco nói về điều gì?

Sách đi qua hơn hai nghìn năm phương Tây, từ Hy Lạp cổ đại đến thế kỷ hai mươi, để cho thấy chuẩn đẹp đổi theo thời kỳ và nơi chốn. Mỗi chương dành cho một thời kỳ hay trào lưu, kèm hình ảnh và trích đoạn.

Cuốn sách có bản tiếng Việt không?

Có. Bản tiếng Việt do Lê Thúy Hiền dịch, Nhã Nam phát hành, bìa cứng, hơn bốn trăm trang.

Cái đẹp khác cái tốt ở chỗ nào theo Eco?

Theo báo Sài Gòn Giải Phóng, cái Tốt là điều ta muốn có cho mình, còn cái Đẹp ta có thể chiêm ngưỡng mà không cần chiếm hữu.

Sách có bị chê điểm nào không?

Có. Một số người điểm sách thấy sách giống tuyển trích, ít giọng bình luận riêng của Eco, lớp trích dẫn dày và thiên về phương Tây. Cũng có người, như Grayling, khen lối để tranh và văn bản tự lên tiếng.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.