Võ Tắc Thiên, người phụ nữ duy nhất làm hoàng đế trong lịch sử Trung Hoa, đã ngồi trên ngai suốt mười lăm năm, từ năm 690 đến 705. Câu chuyện của bà bắt đầu từ một cô bé mười bốn tuổi bước vào cung nhà Đường và kết thúc bằng một tấm bia khổng lồ không có chữ nào trên núi Lương Sơn, Thiểm Tây. Điều đáng quan tâm là hầu hết những gì ta biết về bà đến từ ba bộ sử viết rất lâu sau khi bà mất, và ở những chỗ quan trọng nhất, ba bộ sử ấy kể không giống nhau.
Tóm tắt nhanh
Võ Tắc Thiên xuất thân từ một nhà công thần mới phất, vào cung Đường Thái Tông khi khoảng mười bốn tuổi, trở lại cung dưới thời Cao Tông, được lập hoàng hậu năm 655, cùng chồng điều hành triều đình, rồi phế hai con trai và lập nhà Chu năm 690. Năm 705 một cuộc chính biến buộc bà trả ngôi cho con trai. Bà vừa là nhà cai trị biết dùng người tài, vừa là người dựng lên một bộ máy sợ hãi. Nhiều chuyện đen tối nhất về bà vẫn còn tranh cãi.
Diễn biến chính
Bối cảnh và những năm đầu trong cung (khoảng 635–649)
Cha bà là Võ Sĩ Hoạch, công thần khai quốc của Lý Uyên, nhưng nhà họ Võ vẫn là gia đình mới nổi trong thời của các dòng họ quý tộc lâu đời. Khoảng hai năm sau khi cha mất (635), bà được gọi vào cung Thái Tông, phong tài nhân, một bậc thấp. Sử chép suốt mười hai năm ở đó bà không được thăng bậc nào, cũng không có con.
Từ chùa Cảm Nghiệp đến ngôi hoàng hậu (649–655)
Năm 649 Thái Tông mất, Cao Tông lên ngôi, Võ thị vào chùa Cảm Nghiệp. Theo Tư trị thông giám, Vương hoàng hậu muốn chia sủng của Tiêu thục phi nên khuyên vua đưa bà trở lại cung. Võ chiêu nghi nhanh chóng được vua yêu hơn cả hai người kia.
Năm 655, sau cuộc tranh cãi lớn trong triều giữa phe Trưởng Tôn Vô Kỵ, Chử Toại Lương và phe ủng hộ, Vương hậu và Tiêu thục phi bị phế, còn Võ thị được lập làm hoàng hậu.
Nhị thánh (khoảng 660–683)
Khi Cao Tông bệnh, bà dần xét quyết tấu chương. Năm 659, Trưởng Tôn Vô Kỵ bị ép tự vẫn, và thế hệ công thần của Thái Tông bị quét khỏi triều. Năm 664, Thượng Quan Nghi định thảo chiếu phế bà nhưng bị giết.
Từ đó bà ngồi sau rèm trong các buổi chầu, hai vợ chồng được gọi là “nhị thánh”. Năm 674 bà dâng mười hai điều kiến nghị, trong đó có việc con phải để tang mẹ ba năm dù cha còn sống.
Hai người con trai bị gạt khỏi ngôi (675–684)
Thái tử Lý Hoằng chết năm 675 khi hai mươi bốn tuổi. Lý Hiền lên thay, bị phế năm 680 sau khi người ta tìm thấy mấy trăm bộ giáp ở Đông cung, rồi bị ép chết ở Ba Châu năm 684.
Lý Hiển lên ngôi (Trung Tông) cuối năm 683, nhưng chưa đầy hai tháng sau bị Thái hậu phế vì câu nói muốn “đem thiên hạ cho Vi Huyền Trinh”. Em út Lý Đán lên ngai nhưng không được dự chính sự.
Chiếc hòm đồng và nhà Chu (684–690)
Năm 684, Từ Kính Nghiệp khởi binh ở Dương Châu, hịch của Lạc Tân Vương công kích xuất thân và tư cách của bà, nhưng cuộc khởi binh tan trong vài tháng. Năm 686 chiếc hòm đồng được đặt ở triều đường để nhận thư tố cáo, mở đường cho những viên quan như Sách Nguyên Lễ, Chu Hưng, Lai Tuấn Thần.
Năm 688 cuộc khởi binh của Lý Xung và Lý Trinh thất bại, hoàng tộc họ Lý bị giết nhiều. Năm 690, nhờ bản chú giải kinh Đại Vân gọi bà là Phật Di Lặc giáng sinh, bà đổi quốc hiệu thành Chu và lên ngôi.
Mười lăm năm cầm quyền và chính biến 705
Bà cho thi ở điện, chế ra chữ Tắc Thiên, lấy lại bốn trấn Tây Vực năm 692, nhưng cũng chịu thất bại trước người Khiết Đan năm 696. Lai Tuấn Thần bị xử chém năm 697. Địch Nhân Kiệt, theo sử, đã khuyên bà lập con thay vì cháu, và năm 698 Trung Tông được đón về làm thái tử.
Tháng giêng năm 705, Trương Giản Chi dẫn quân Vũ Lâm giết anh em họ Trương, buộc bà nhường ngôi. Bà mất tháng mười một cùng năm, để lại di chế xin bỏ danh hiệu hoàng đế và tha tội cho thân thuộc những người từng chống bà.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Cái chết của bé gái năm 654: Cựu Đường thư không chép chuyện giết con; Tân Đường thư kể bà làm đứa bé chết dưới chăn; Thông giám viết rõ là bóp chết. Tờ chiếu phế Vương hậu không nêu tội này. Câu trả lời trung thực là chưa ai biết.
- Cái chết của Lý Hoằng: sử cũ ghi bệnh, Tân Đường thư ghi đầu độc, còn Tư Mã Quang chỉ ghi lời đồn và thừa nhận không xác định được.
- Cái chết của Vương hậu và Tiêu thục phi: cả ba bộ sử đều chép họ bị giết, nhưng cách chết (thắt cổ hay vò rượu) không thống nhất, và chi tiết vò rượu có thể vay từ chuyện Lã hậu.
- Chuyện ngựa Sư Tử Thông: chỉ có trong Thông giám, do chính bà kể lại khi đã làm hoàng đế; chưa rõ là thực hay là hình ảnh bà muốn người khác tin.
- Chuyện chùa Cảm Nghiệp và năm sinh: có sử gia nghi ngờ bà từng rời cung; không bộ sử nào ghi năm sinh của bà.
- Thành tích cai trị: số hộ khẩu tăng từ khoảng 3,8 triệu năm 652 lên hơn 6,1 triệu năm 705, nhưng một phần là đà phục hồi từ trước, và một học giả cho rằng khoa cử thời bà không có tiến bộ thực chất.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Bà thắng nhờ kiên nhẫn hơn năm mươi năm, biết đọc người, dùng người tài bất kể xuất thân, và tìm chính danh trong Phật giáo khi Nho giáo không dành chỗ cho phụ nữ làm thiên tử. Nhưng quyền lực dựng trên nỗi sợ không thể trao lại: nhà Chu không giải được câu hỏi nối ngôi và chết trước cả bà.
Cũng đáng nhớ là cách lịch sử được viết. Giáo sư Harry Rothschild gọi đó là tiêu chuẩn kép mà các hoàng đế nam hiếm khi phải chịu, nhưng bị viết lại không có nghĩa là vô tội: những gì cả ba bộ sử cùng chép vẫn rất nặng nề. Tấm bia để trống ngày nay đã đầy chữ khắc của người đời sau, cũng như hình ảnh của bà.
Câu hỏi thường gặp
Võ Tắc Thiên làm hoàng đế bao lâu?
Bà xưng Thánh Thần hoàng đế từ tháng chín năm 690, đổi quốc hiệu Đường thành Chu, và truyền ngôi cho con trai đầu năm 705, tức khoảng mười lăm năm. Bà là người phụ nữ duy nhất trong lịch sử Trung Hoa làm hoàng đế với quốc hiệu riêng.
Võ Tắc Thiên có thật sự giết con gái mới sinh không?
Không ai chứng minh được. Cựu Đường thư không chép chuyện này, Tân Đường thư và Tư trị thông giám thì kể thành tội ác, còn tờ chiếu phế Vương hậu lại không nhắc đến. Đứa bé cũng có thể chết vì bệnh.
Cái chết của Lý Hoằng và Lý Hiền khác nhau thế nào trong sử sách?
Cái chết của Lý Hoằng năm 675 còn nghi vấn: sử cũ ghi bệnh, sử sau ghi bị đầu độc, Tư Mã Quang thừa nhận không xác định được. Lý Hiền bị ép tự sát năm 684 ở Ba Châu, việc này đến sử cũ nhất cũng chép rõ.
Vì sao tấm bia của Võ Tắc Thiên không có chữ?
Không ai biết chắc. Có người cho rằng công đức quá lớn hoặc tội quá nhiều; có học giả cho rằng Trung Tông không biết phải viết gì về mẹ. Chuyện bà muốn để hậu thế tự phán xét không có sử liệu gốc nào chép.
Võ Tắc Thiên sinh năm nào?
Không bộ sử nào ghi năm sinh. Người ta suy ngược từ tuổi lúc mất, và thường lấy năm 624, dù các học giả đưa ra những năm từ 623 đến 628.
Ai đã lật đổ Võ Tắc Thiên?
Tháng giêng năm 705, Trương Giản Chi cùng mấy đại thần dẫn hơn năm trăm quân Vũ Lâm vào cung, giết anh em họ Trương và đón thái tử Lý Hiển. Vài ngày sau bà truyền ngôi cho ông, nhà Đường được khôi phục.
Nguồn tham khảo
- Cựu Đường thư, quyển 6 (Tắc Thiên hoàng hậu bản kỷ và lời Sử thần), quyển 51 (Hậu phi thượng), quyển 86
- Tân Đường thư, quyển 4 (bản kỷ và lời Tán), quyển 76 (Hậu phi)
- Tư trị thông giám, các quyển 199, 204, 206
- Đường hội yếu, quyển 84 (số hộ khẩu)
- Podcast What'sHerName, tập 44: phỏng vấn GS N. Harry Rothschild (bản chép)
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
