Xerox Star, chiếc máy tính văn phòng ra mắt năm 1981, đã có chuột, cửa sổ, biểu tượng, máy in laser và mạng, nhưng vẫn bán ế. Bài này đọc lại câu chuyện ấy qua một tờ báo giá khoảng 75.000 đô la, để thấy vì sao một phát minh đúng lại thua một chiếc hộp màu be rẻ hơn rất nhiều.

Tóm tắt nhanh

Xerox Star gần như không thiếu phát minh nào, nhưng Xerox bán nó như một văn phòng trọn gói, giá cao, cho các hội đồng duyệt chi. Cùng lúc đó IBM PC rẻ và mở khiến các trưởng phòng tự mua bằng ngân sách của mình. Phát minh đúng, nhưng khách hàng sai.

Diễn biến chính

1970–1977: PARC, Alto và buổi trình diễn ở Florida

Năm 1970, Xerox lập phòng thí nghiệm PARC ở Palo Alto, California. Từ đó ra đời máy Alto (1973), Ethernet, máy in laser và ngôn ngữ Smalltalk. Người ta làm khoảng hai nghìn chiếc Alto nhưng không bán chiếc nào. Charles Simonyi cùng một đồng nghiệp viết Bravo, trình soạn thảo mà chữ trên màn hình giống y chữ in ra.

Tháng Mười Một năm 1977, PARC mang máy tới buổi họp lãnh đạo Xerox ở Boca Raton, Florida. Theo lời kể của Chuck Geschke, các vị lãnh đạo đứng khoanh tay, còn những người vợ đi cùng lại thích thú bấm thử.

Khoảng 1978: David Liddle và nguyên tắc người dùng trước, mã sau

Bộ phận SDD, nơi biến phát minh thành sản phẩm, được giao cho David Liddle dẫn dắt vào khoảng năm 1978, với hơn hai trăm người. Ông đặt luật: mọi thứ người dùng nhìn thấy phải được mô tả trên giấy trước khi viết mã. Chính nhóm thiết kế sau này nhận xét việc đặt đội viết mã và đội thiết kế ở hai nơi là một sai lầm có lẽ không nên mắc.

Thiết kế cho người chưa từng dùng máy tính

Nhóm hướng tới trưởng phòng, chuyên viên và thư ký, nên biến màn hình thành mặt bàn làm việc với tài liệu, thư mục, khay thư và hình máy in. Ý tưởng biểu tượng gắn với David Canfield Smith. Nguyên tắc chính: nhìn và chỉ thay vì nhớ và gõ, màn hình hiện gì thì in ra đúng thế.

Họ thử với người thật và thử sáu kiểu bố trí nút chuột trước khi chọn chuột hai nút, kèm lời tự răn rằng trực giác của nhà thiết kế rất dễ sai. Riêng phần giao diện tốn khoảng ba mươi năm công của con người.

Tháng Tư 1981: ra mắt ở Chicago

Star ra mắt tại hội nghị máy tính lớn nhất nước Mỹ, được báo chí trong ngành khen ngợi nhưng doanh số không như mong đợi. Mỗi máy trạm gần 16.600 đô, trong khi lương một năm của một thư ký Mỹ thời đó khoảng 12.000 đô. Xerox bán cả hệ thống gồm máy chủ tệp, máy chủ in, thư điện tử, lắp đặt và đào tạo, khởi điểm quanh 75.000 đô. Ngay tờ quảng cáo cũng phải đặt chữ chuột trong ngoặc kép.

12/8/1981: IBM PC xuất hiện

Chỉ hơn ba tháng sau, IBM giới thiệu Máy tính Cá nhân IBM, giá khởi điểm khoảng 1.565 đô. Máy chỉ có chữ, phải gõ lệnh, nhưng IBM công bố cách ráp nối nên hãng nào cũng làm được phần mềm, trong đó có bảng tính. Một trưởng phòng kế toán có thể tự mua bằng tiền phòng mình. Star thì chậm, không có bảng tính và không cài được phần mềm ngoài.

1979–1998: Apple, người ra đi và hồi kết

Tháng Mười Hai năm 1979, Steve Jobs cùng các kỹ sư Apple thăm PARC; Xerox được mua 100.000 cổ phiếu Apple giá một triệu đô trước khi Apple lên sàn. Sau Star, người tài rời Xerox: Simonyi sang Microsoft, Larry Tesler sang Apple, Bob Metcalfe lập 3Com, Geschke cùng John Warnock lập Adobe năm 1982, và Liddle cũng rời đi.

Apple Lisa (tháng Một 1983, gần 10.000 đô) cũng ế, rồi Macintosh (tháng Một 1984, 2.500 đô) đưa chuột và cửa sổ đến công chúng. Năm 1985 Xerox ra máy rẻ hơn chạy được phần mềm PC, muộn bốn năm. Ngày 14/12/1989 Xerox kiện Apple đòi 150 triệu đô và bị bác năm 1990. Ngày 17/6/1998, tại PARC, một chiếc Star chạy lại lần nữa, phải tháo phụ tùng từ mười một chiếc khác.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Câu Jobs ăn cắp của Xerox: chuyến thăm và khoản cổ phiếu là có thật, nhưng Tesler nói nhóm Lisa lấy cảm hứng từ Smalltalk nhiều hơn từ Star. Chuyện Jobs bị loá mắt bởi giao diện đồ hoạ là lời ông kể lại, và việc Adele Goldberg phản đối chỉ là tương truyền.
  • Con số: khoảng 25.000 bộ là phỏng chừng, mỗi nguồn ghi một khác; giá 16.500 hay 16.595 đô cũng tuỳ tài liệu.
  • Vụ kiện: Xerox thua chủ yếu vì để quá thời hạn, tòa chưa từng kết luận Apple vô tội hay có tội.
  • Giai thoại: cảnh gian hàng Xerox đông nghẹt còn gian IBM vắng là lời một nhà thiết kế kể lại; chuyện chặt cây ở Florida chỉ có lời kể của Geschke, bốn mươi năm sau; câu đối đáp về người hàng xóm giàu có tên Xerox giữa Gates và Jobs cũng là chuyện được kể lại. Chuyện hoa hồng ưu ái máy in và sự ganh tị nội bộ ở Xerox cũng chỉ là người ta kể.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Người ta hay nói Xerox không hiểu phát minh của mình, nhưng tờ báo giá cho thấy họ hiểu rất rõ: nó cần mạng, máy chủ, máy in và cả một văn phòng. Họ chỉ bán cho một kiểu khách hàng đang biến mất, là hội đồng ký hợp đồng lớn, trong khi người mua mới là trưởng phòng có vài nghìn đô và nhu cầu cho sáng thứ Hai.

Bài học không chỉ của năm 1981. AI hôm nay cũng được bán theo hai cách: gói trọn cho tập đoàn và thứ mỗi người tự mua bằng vài đồng mỗi tháng. Câu hỏi video để ngỏ là phía nào đang là chiếc Star.

Câu hỏi thường gặp

Xerox Star là gì và ra mắt khi nào?

Xerox Star (mã 8010) là máy trạm văn phòng của Xerox, ra mắt tháng Tư năm 1981 tại hội nghị máy tính lớn ở Chicago. Nó có chuột, biểu tượng, máy in laser và kết nối mạng Ethernet.

Xerox Star giá bao nhiêu?

Mỗi máy trạm khoảng 16.600 đô la (một số tài liệu ghi 16.500). Hệ thống khởi điểm gồm vài máy trạm, máy chủ và máy in vào khoảng 75.000 đô; mỗi máy trạm thêm tốn chừng 16.000 đô.

Vì sao Xerox Star bán không chạy?

Chính nhóm thiết kế về sau thừa nhận: giá quá cao, sản phẩm quá lạ với giới kinh doanh, máy chậm, không có bảng tính và chỉ chạy phần mềm của Xerox. Đúng lúc đó IBM PC giá khoảng 1.565 đô ra mắt.

Steve Jobs có ăn cắp ý tưởng của Xerox không?

Chuyến thăm PARC tháng 12/1979 là có thật và Xerox được đổi bằng cổ phiếu Apple. Tuy nhiên Larry Tesler nói nhóm Lisa lấy cảm hứng từ Smalltalk nhiều hơn từ Star, nên câu chuyện phức tạp hơn lời đồn.

Xerox có thắng khi kiện Apple không?

Không. Xerox kiện Apple ngày 14/12/1989, đòi 150 triệu đô, nhưng năm 1990 tòa bác phần lớn đơn, chủ yếu vì đã để quá thời hạn. Tòa không phán Apple vô tội hay có tội.

Xerox Star bán được bao nhiêu chiếc?

Khoảng 25.000 bộ, nhưng đây chỉ là con số phỏng chừng, mỗi nguồn ghi một khác.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.