Ai làm ra bộ vi xử lý đầu tiên? Câu hỏi tưởng đã có đáp án: con chip Intel 4004 năm 1971. Nhưng quanh năm ấy có ít nhất bốn ứng viên, mỗi bên cầm một loại "giấy khai sinh" khác nhau: một bản hợp đồng, một tờ quảng cáo, một hồ sơ quân sự và một văn bằng sáng chế. Bài này lật từng tờ để xem vì sao thế giới cuối cùng gọi tên Intel.

Tóm tắt nhanh

Bốn nhóm người, không ai chép của ai, cùng đi tới ý tưởng đưa bộ não máy tính vào một con chip trong vòng vài năm quanh 1968–1971. Texas Instruments in quảng cáo trước, bộ chip cho tiêm kích F-14 thiết kế xong trước, còn Gilbert Hyatt nộp đơn sáng chế từ cuối năm 1970. Nhưng Intel 4004 là con chip đầu tiên có giá bán công khai cho bất kỳ ai mua, và theo cách kể của video, đó là điều đóng dấu lịch sử.

Diễn biến chính

1990: tấm văn bằng gây chấn động

Mùa hè năm 1990, kỹ sư Gilbert Hyatt, 52 tuổi, nhận bằng sáng chế Mỹ cho "kiến trúc máy tính mạch tích hợp một chip", sau khi nộp đơn từ cuối năm 1970. Tờ Los Angeles Times viết rằng ông có thể là cha đẻ của máy tính một chip. Hãng Philips sau đó đòi tiền bản quyền trong ngành điện tử, và theo báo chí về sau, Hyatt thu hơn 150 triệu đô la (con số này do một phía nêu).

1967–1969: cuộc đua dồn chip bắt đầu

Cuối thập niên 1960, bộ tính toán của một chiếc máy tính là cả tủ bo mạch với hàng chục, có khi hàng trăm chip. Tháng 4/1969, hãng Busicom (Nhật) đặt Intel, khi đó chưa tròn một tuổi và chủ yếu làm chip nhớ, làm bộ chip cho máy tính in giấy, thiết kế gồm bảy chip. Cùng lúc, hãng Datapoint ở Texas muốn thu tấm bo mạch khoảng một trăm chip, nóng như bếp lò, vào một chip, và tìm đến cả Intel lẫn Texas Instruments (TI).

1969–1970: ý tưởng 4004 và các nhóm

Ted Hoff, nhân viên số 12 của Intel, thấy bản thiết kế bảy chip quá đắt và đề xuất một bộ não đa năng chạy theo chương trình. Tháng 10/1969, Busicom duyệt phương án bốn chip, trong đó một chip là bộ xử lý. Nhưng hợp đồng giao mọi quyền thiết kế cho Busicom: đây là "tấm giấy khai sinh" thứ nhất. Dự án nằm im đến tháng 4/1970, khi Federico Faggin về Intel và kỹ sư Masatoshi Shima của Busicom sang kiểm tra tiến độ. Faggin làm việc 70–80 giờ mỗi tuần và khắc chữ "F.F." nhỏ xíu lên con chip. Ở Dallas, nhóm của Gary Boone tại TI cũng nhắm tới một chip dùng chung cho mọi khách.

1970: chip F-14 thiết kế xong

Trước cả hai nhóm trên, Ray Holt và đội của ông tại hãng Garrett đã làm bộ não cho tiêm kích F-14 Tomcat của Hải quân Mỹ. Tháng 6/1970, bộ gồm 28 chip, sáu loại, điều khiển đôi cánh cụp xòe. Bài báo Holt viết năm 1971 bị chặn công bố; đó là "tấm giấy khai sinh" thứ hai, nằm trong két sắt.

6/1971: tờ quảng cáo của Texas Instruments

Ngày 7/6/1971, tạp chí Electronics đăng quảng cáo nhiều trang của TI về "một bộ xử lý trung tâm trên một con chip", sớm hơn Intel khoảng năm tháng. Nhưng Datapoint trả hàng vì chip dễ tính sai khi điện áp dao động, cần quá nhiều chip phụ, và họ đã có cách khác. Chào hàng cho Ford cũng không thành. Tờ quảng cáo còn đó nhưng không có món hàng đi theo.

5–11/1971: Intel chuộc lại quyền và tung 4004

Chip 4004 đầu tiên gửi về cuối tháng 12/1970 chết hoàn toàn vì xưởng bỏ sót một lớp quy trình; lô tháng 1/1971 chạy được. Tháng 5/1971, Busicom đang khó khăn, nên Faggin thuyết phục Noyce giảm giá để đổi lấy quyền bán chip ra ngoài. Intel trả lại 60.000 đô la tiền phát triển và được bán cho bất kỳ ai, trừ các hãng máy tính tay khác. Ngày 15/11/1971, Intel đăng quảng cáo trên Electronic News: 4004 có khoảng 2.300 transistor, chạy khoảng 740 nghìn nhịp mỗi giây, giá 60 đô la.

Sau 1971: ai thắng trên giấy, ai thắng trên thị trường

Chip Datapoint bỏ lại được Intel hoàn thiện, ra mắt tháng 4/1972 với tên 8008 (120 đô la); từ đó có 8080 và về sau là dòng x86. Busicom phá sản năm 1974. TI đi hướng máy tính trọn vẹn trên một chip (TMS 1000, 1974) và nhận loạt bằng sáng chế rộng từ 1973 đến 1985, còn Intel không có bằng bao quát. Tháng 9/1995, hội đồng của Cục Sáng chế hủy 35 điểm bảo hộ cốt lõi của Hyatt trong vụ tranh chấp với Boone; tòa phúc thẩm giữ nguyên năm 1998. Cũng năm 1998, bài báo của Holt được công bố ngày 21/4, hai mươi bảy năm sau khi viết. Năm 2010, Faggin, Hoff và Mazor nhận Huân chương Công nghệ Quốc gia; cùng Shima, họ từng nhận giải Kyoto năm 1997.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Hồ sơ F-14 có bị "mật" không? Việc bài báo của Holt bị chặn là thật, nhưng năm 1998 chính Hải quân nói công trình chưa từng xếp vào hàng mật. Ai chặn và vì sao đến nay vẫn mờ.
  • Ai chạy trước, 4004 hay chip của TI? Cả Boone lẫn Faggin nói 4004 chạy sớm hơn một, hai tháng. Một sử gia chip nổi tiếng từng xếp TI đứng đầu rồi một năm sau xếp 4004: kết luận đổi theo cách định nghĩa "bộ vi xử lý". Phía Intel cũng phản bác rằng thiết kế của Holt cần nhiều chip, không thể bán đại trà.
  • Chuyện của Hyatt: chỉ 35 điểm bảo hộ bị hủy chứ không phải cả tấm bằng. Phần lớn chuyện về công ty Micro Computer, kể cả cuộc họp hội đồng ngày 17/7/1971 và việc công ty đóng cửa tháng 9/1971, đến từ lời kể của chính ông.
  • Các con số lớn như hơn 150 triệu đô la của Hyatt hay hơn 74 nghìn transistor của bộ F-14 đều do một phía tự nêu.
  • Giai thoại: cảnh hai kỹ sư Datapoint vẽ CPU trên sàn phòng khách dịp lễ Tạ ơn 1969, câu nói của Noyce rằng bán chip này là "dại", hay viên chức Lầu Năm Góc trẻ hơn dự án đều là chuyện được kể lại, không phải tài liệu gốc.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

"Đầu tiên" không phải sự thật nằm chờ được đào lên. Khi công nghệ và thị trường đã chín, phát minh mọc lên ở nhiều nơi cùng lúc. Điều phân định người thắng không chỉ là ai nghĩ ra trước, mà là ai dám đặt sản phẩm lên kệ, ghi giá và để cả thế giới mua về. Chính Gary Boone, bên thua cuộc, cũng ghi nhận quyết tâm của Intel khi đem con chip đi bán.

Trong cuộc đua AI hôm nay, ngày nào cũng có người tuyên bố mình là người đầu tiên. Câu hỏi đáng đặt ra: họ đang cầm tấm giấy nào?

Câu hỏi thường gặp

Bộ vi xử lý đầu tiên trên thế giới là chip nào?

Không có một đáp án duy nhất. Bộ chip F-14 thiết kế xong trước (1970), chip của Texas Instruments được quảng cáo trước (6/1971), nhưng Intel 4004 là con chip đầu tiên được bán công khai cho mọi khách hàng (quảng cáo 11/1971, giá 60 đô la). Kết luận tùy cách định nghĩa bộ vi xử lý.

Vì sao Intel 4004 thường được gọi là bộ vi xử lý đầu tiên?

Vì đó là con chip đầu tiên ai có 60 đô la cũng đặt mua được. Intel đã trả Busicom 60.000 đô la để lấy quyền bán chip ra ngoài, rồi quảng cáo công khai.

Chiếc F-14 có thật sự dùng bộ vi xử lý trước Intel không?

Bộ chip của Ray Holt cho F-14 thiết kế xong tháng 6/1970 với 28 chip, nhưng bài báo về nó bị chặn đến ngày 21/4/1998. Phía Intel cho rằng thiết kế này cần nhiều chip và không thể bán đại trà, nên không gọi nó là bộ vi xử lý.

Gilbert Hyatt có phải cha đẻ của bộ vi xử lý không?

Ông được cấp bằng năm 1990, nhưng tháng 9/1995 hội đồng của Cục Sáng chế hủy 35 điểm bảo hộ cốt lõi vì theo hội đồng, đến đơn bổ sung năm 1977 ông mới mô tả phát minh đủ rõ. Tòa phúc thẩm giữ nguyên năm 1998.

Ai nhận Huân chương Công nghệ Quốc gia vì con chip 4004?

Ngày 15/10/2010, Tổng thống Obama trao huân chương cho Federico Faggin, Ted Hoff và Stan Mazor. Cùng Masatoshi Shima, họ đã nhận giải Kyoto năm 1997.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.