IBM Stretch 7030 là cỗ máy tính ra đời từ một lời hứa quá lớn: nhanh gấp một trăm lần những máy đương thời. Bài này kể lại câu chuyện từ năm 1954 đến 1966 của Stephen Dunwell, người dẫn dắt dự án, và của Thomas Watson, người đứng đầu IBM. Nó đáng nhớ vì cỗ máy bị tuyên là thất bại năm 1961 lại được chính công ty ấy nhìn lại năm năm sau.
Tóm tắt nhanh
Stretch không đạt mức 100 lần như lời hứa công khai, chỉ khoảng 30 lần, nên IBM hạ giá, ngừng bán và đẩy Dunwell sang vị trí nghiên cứu xa. Nhưng máy vẫn chạy ở nhiều nơi, từng là máy tính nhanh nhất thế giới trong khoảng ba năm, và nhiều ý tưởng của nó đi vào System/360. Năm 1966 Watson trao Dunwell danh hiệu IBM Fellow. Cái hụt nằm ở lời hứa, nhiều hơn là ở cỗ máy.
Diễn biến chính
1954–1956: Lời hứa gấp một trăm lần
Năm 1954, hai kỹ sư Stephen Dunwell và Werner Buchholz viết ghi nhớ kêu gọi IBM bước một bước khổng lồ để giữ vị trí số một. Khi đó máy mạnh nhất còn chạy bằng đèn điện tử, còn bóng bán dẫn thì mới và đắt. Theo lời khai của Dunwell, IBM phải xin Cơ quan An ninh Quốc gia và Ủy ban Năng lượng Nguyên tử cùng chia chi phí.
Tháng 5/1955, hợp đồng LARC ở Livermore về tay Remington Rand, IBM quay sang Los Alamos. Tháng 2/1956 IBM đề xuất máy nhanh gấp ít nhất 100 lần máy hiện có; tháng 11/1956 hợp đồng được ký, trị giá chừng 4,3 triệu đô la, hạn giao tháng 5/1960. Watson sau đó cũng nói công khai con số khoảng 100 lần.
1955–1959: Đội Stretch ồn ào
Dunwell sinh năm 1913, vào IBM năm 1933, làm giải mã cho Lục quân Mỹ trong chiến tranh và giải ngũ năm 1945 với hàm trung tá. Cuối năm 1955 ông được chọn dẫn dắt dự án; Gene Amdahl, cũng muốn vị trí ấy, nộp đơn nghỉ việc tháng 12/1955.
Theo lời kể của Harwood Kolsky, các buổi họp kế hoạch rất ồn ào và có không ít ý tưởng điên rồ lẫn những viên ngọc. Buchholz đặt tên byte, và Stretch là máy dùng bóng bán dẫn đầu tiên lấy tám bit làm một byte. Máy còn được thiết kế để đọc trước lệnh và lấy dữ liệu từ các khối bộ nhớ chạy song song. Năm 1956 Fred Brooks, khi ấy hai mươi lăm tuổi, vào nhóm làm kiến trúc sư. Đến năm 1959 đội có khoảng 300 người, máy dài gần 10 mét, chứa chừng 169.000 bóng bán dẫn.
Trong khi đó John Cocke và Kolsky dựng chương trình mô phỏng và thấy kết quả không đẹp như con số 100. Tháng 11/1958, kỹ sư trưởng Erich Bloch xem xét và viết rằng thiết kế hiện tại là tối ưu; theo Kolsky, kết quả mô phỏng của ông nhìn chung bị bỏ qua.
1960–1961: Hụt hạn, hụt tốc độ
Trong lúc Stretch còn nằm trong xưởng, nhóm của George Monroe dùng mạch bóng bán dẫn làm cho Stretch để dựng IBM 7090 trong khoảng sáu tháng. Chiếc 7090 không tham vọng nhưng chạy được phần mềm sẵn có và bán rất chạy. Hạn giao tháng 5/1960 trôi qua khi Stretch chưa xong.
Đầu năm 1961 các phép đo cho ra khoảng 30 lần chứ không phải 100. Nguyên nhân là máy đoán sai hướng rẽ nhánh nhiều hơn người thiết kế tưởng, mỗi lần sai lại mất những nhịp đã đọc trước, cộng thêm việc ghi vào bộ nhớ chậm hơn dự tính. Tháng 4/1961 chiếc đầu tiên tới Los Alamos, muộn gần một năm.
Tháng 5/1961: Họp báo hạ giá
Tại khách sạn Ambassador ở Los Angeles, Watson thừa nhận IBM đã hứa một mức hiệu năng trong một thời hạn và không làm được. Giá giảm từ 13,5 triệu xuống khoảng 7,8 triệu đô la, theo đúng tỷ lệ hiệu năng bị hụt, và sau ngày 15/5 IBM không nhận thêm đơn. Ông vẫn cam kết giao máy cho khách đã đặt, dù phải chịu một khoản lỗ lớn.
Hệ quả với Dunwell là ông bị chuyển sang vị trí nghiên cứu ở Yorktown Heights. Trong khi đó, theo Kolsky, người dùng ở Los Alamos gần như ai cũng hài lòng với máy.
1961–1976: Những cỗ máy ra đi
Chiếc thứ hai tới Livermore tháng 11/1961. Chiếc Harvest, một bản Stretch có bộ phận đặc biệt xử lý chuỗi ký tự, được lắp tại Cơ quan An ninh Quốc gia tháng 2/1962 và chạy đến năm 1976. Các máy khác tới Anh, Cục Khí tượng Mỹ, MITRE, trường thử vũ khí Hải quân và Ủy ban Năng lượng Nguyên tử Pháp, tổng cộng khoảng chín chiếc nếu tính cả máy IBM giữ lại. Một bản tin ước tính IBM lỗ chừng 20 triệu đô la.
Suốt khoảng ba năm Stretch là máy tính nhanh nhất thế giới, cho đến khi Control Data tung CDC 6600 năm 1964. Tháng 8/1963 Watson viết ghi nhớ hỏi vì sao một phòng thí nghiệm chỉ 34 người, kể cả người gác cổng, lại vượt mặt IBM.
1964–1994: System/360 và bản án được rút lại
Năm 1964 IBM công bố System/360, họ máy dùng chung một ngôn ngữ, do Fred Brooks điều hành phát triển. Bên trong có byte tám bit, bộ nhớ chạy song song và cơ chế cho nhiều chương trình cùng chạy; các máy lớn nhất về sau còn mang cả ý tưởng đọc trước. Dunwell viết năm 1964 rằng System/360, về nhiều mặt, là hình ảnh của Stretch.
Năm 1966, tại dạ tiệc của IBM, Watson xướng tên Dunwell và trao danh hiệu IBM Fellow. Dunwell nghỉ hưu ở Poughkeepsie sau 41 năm ở IBM, cùng vợ là bà Julia cứu nhà hát Bardavon khỏi bị phá, và mất năm 1994. Chiếc Stretch của MITRE được Đại học Brigham Young mua lại năm 1972 và bị tắt lần cuối tháng 9/1980.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Lời xin lỗi: một tạp chí nghề năm 1982 viết Watson xin lỗi công khai tại dạ tiệc, còn Bảo tàng Lịch sử Máy tính nói nhẹ hơn. Chỉ danh hiệu IBM Fellow năm 1966 là chắc chắn.
- Tốc độ: không có một con số duy nhất. Tùy bài toán, các nguồn ghi từ 25 đến 40 lần máy cũ; lời hứa ban đầu cũng dao động từ 60 đến 100 lần hoặc hơn.
- Tiền và số máy: 13,5 triệu là giá niêm yết chưa ai trả, hợp đồng gốc chỉ hơn 4 triệu. Số máy là chín hay tám tùy có tính chiếc IBM giữ lại hay không. Khoản lỗ 20 triệu chỉ là ước tính từ một bản tin.
- Giai thoại: nhiều chi tiết, như lỗi bộ nhớ sửa bằng cách thay dầu, miếng bìa che máy đánh chữ, giá 5 đô la của chiếc Stretch ở BYU hay lời Watson tự nhận sai trong hồi ký, chỉ là lời người khác kể lại.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Theo kịch bản, cái hụt không nằm trong tủ sắt của Stretch mà nằm ở một con số công bố trước báo chí năm năm trước khi có máy. Con số đã nói ra thì khó rút, nên khi thực tế không với tới, người ta tìm một người để gánh.
Vì vậy khi một dự án bị gọi là thất bại, câu hỏi hữu ích là nó hụt so với thực tế hay chỉ hụt so với lời hứa. Câu hỏi này cũng dùng được khi ta nghe những con số lớn về công nghệ ngày nay, kể cả các bảng xếp hạng trí tuệ nhân tạo.
Câu hỏi thường gặp
IBM Stretch (IBM 7030) là gì?
Đó là cỗ máy tính dùng bóng bán dẫn mà IBM phát triển từ giữa thập niên 1950 cho phòng thí nghiệm Los Alamos, do Stephen Dunwell dẫn dắt. Tên Stretch nghĩa là kéo căng, vươn xa hơn sức mình.
Vì sao IBM gọi Stretch là thất bại?
IBM đã công khai lời hứa nhanh gấp khoảng 100 lần máy đương thời, nhưng đo thật chỉ được khoảng 30 lần, lại giao muộn và bị cho là gây lỗ. Watson hạ giá máy và ngừng bán vào tháng 5/1961.
Stretch có thực sự chậm không?
Nó chậm so với lời hứa, không phải so với các máy khác. Theo kịch bản, suốt khoảng ba năm nó là máy tính nhanh nhất thế giới, cho tới khi CDC 6600 ra mắt năm 1964.
Stretch để lại gì cho ngành máy tính?
Byte tám bit trên máy dùng bóng bán dẫn, bộ nhớ chạy song song, cơ chế đọc trước lệnh và xử lý ngắt đều được dùng lại trong System/360. Dunwell viết năm 1964 rằng System/360 là hình ảnh của Stretch.
Watson có xin lỗi Dunwell không?
Có nguồn nói Watson xin lỗi công khai tại dạ tiệc năm 1966, nhưng Bảo tàng Lịch sử Máy tính mô tả nhẹ hơn: gần nhất với một lời xin lỗi mà ông có thể đưa ra. Điều chắc chắn là danh hiệu IBM Fellow năm 1966.
Nguồn tham khảo
- IBM History: The IBM 7030, aka Stretch
- E. K. Yasaki, Fastest in Its Time (Datamation, 1/1982, tr. 34–42; bản quét của Bảo tàng Lịch sử Máy tính)
- Bảo tàng Lịch sử Máy tính (CHM): dòng thời gian và catalog về Stretch
- Mark Smotherman: tài liệu về IBM Stretch
- IEEE Computer Pioneers: tiểu sử Stephen Dunwell
- Wikipedia: IBM 7030 Stretch
- Xataka (2017): bài về Stretch, bản dịch
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
