VisiCalc, bảng tính đầu tiên phổ biến trên máy tính cá nhân, ra đời năm 1979 và từng khiến khách hàng mua cả chiếc Apple II chỉ để chạy nó. Bài viết kể lại hành trình của Dan Bricklin, Bob Frankston và Dan Fylstra, từ giảng đường Harvard đến khi Lotus 1-2-3 thay thế VisiCalc. Đây là một ví dụ rõ về chuyện phần mềm "ứng dụng sát thủ" có thể mở cả một thị trường nhưng chưa chắc giữ được nó.

Tóm tắt nhanh

Một chương trình giá khoảng 100 đô la kéo theo cỗ máy hai nghìn đô vì nó làm được điều trước đó quá tốn công: tính lại cả bảng số liệu ngay khi đổi một giả định. Câu hỏi "nếu như?" từ chỗ đắt đỏ trở thành gần như miễn phí. Nhưng vì không có bằng sáng chế, lại thêm bất hòa với nhà phát hành, VisiCalc bị Lotus 1-2-3 vượt mặt chỉ vài năm sau.

Diễn biến chính

1978: thế giới trước VisiCalc

Khi ấy Apple II bị coi là một cái máy chơi game, kể cả với người làm ra nó. Còn dân kế toán, tài chính làm việc bằng sổ kẻ ô, bút chì và cục tẩy. Theo tư liệu, kế toán Don Jackson ở Cincinnati có lần mất khoảng hai mươi tiếng cho một bản tính mà sau này bảng tính làm trong mười lăm phút.

Mô hình phức tạp thì phải nhờ máy tính lớn, có phần mềm tài chính giá khoảng 20.000 đô la. Vì mỗi lần đổi giả định tốn quá nhiều công, nhiều bản kế hoạch chỉ được làm một lần rồi theo đó mà làm. Ở Harvard còn có câu đùa rằng đáp án quen thuộc luôn là mười phần trăm.

1978: Bricklin mơ giữa giảng đường

Mùa xuân 1978, ở phòng 108 giảng đường Aldrich, Dan Bricklin, sinh viên quản trị kinh doanh Harvard từng là lập trình viên, mơ về một chiếc máy tính bỏ túi có viên bi lăn như con chuột và một màn hình hiện lơ lửng. Mùa hè năm đó, khi đạp xe ở Martha's Vineyard, ông quyết định làm thật. Một số giáo sư nói họ không hình dung ra sản phẩm, và có người bảo đối thủ thật là mặt sau của chiếc phong bì.

Dan Fylstra, người điều hành một hãng phần mềm nhỏ, cho Bricklin mượn một chiếc Apple II. Cuối tuần tháng Mười 1978, Bricklin viết bản mẫu đầu tiên, dùng hai phím mũi tên thay cho núm xoay vì núm quá chậm. Sau đó người bạn cũ Bob Frankston viết chương trình thật, làm việc ban đêm trên máy tính chia sẻ thời gian vì giờ máy ban đêm chỉ một đô la một giờ.

Đầu 1979: công ty và cái tên

Fylstra sẽ phát hành, còn hai tác giả nhận 35,7% doanh thu, thỏa thuận chốt trong một bữa tối ở nhà hàng Trung Hoa gần hồ Fresh Pond. Ngày 2 tháng Một năm 1979, họ lập công ty Software Arts. Tên VisiCalc được chọn sau khi cân nhắc nhiều tên khác như Electroledger.

Tháng Mười 1979: VisiCalc lên kệ

Quảng cáo nhá hàng xuất hiện trên tạp chí Byte tháng Năm. Buổi giới thiệu ở New York tháng Sáu chỉ có khoảng hai mươi người nhà, bạn bè và hai khách lạ, theo Bricklin cả hai bỏ về sớm. Nhà phân tích Ben Rosen của Morgan Stanley lại nhìn ra tiềm năng và viết rằng một ngày nào đó VisiCalc có thể thành cái đuôi phần mềm vẫy cả con chó máy tính cá nhân.

Fylstra chọn Apple vì máy được bán qua nhiều cửa hàng độc lập. VisiCalc lên kệ ngày 17 tháng Mười năm 1979, trong bìa còng nhựa nâu kèm đĩa mềm, sách hướng dẫn và tấm thẻ tra cứu. Toàn bộ chỉ vỏn vẹn 32 kilobyte bộ nhớ, đến mức phải bỏ phần trợ giúp. Theo Frankston, phím gạch chéo được chọn làm phím gọi lệnh một phần vì ngón tay Bricklin hơi cong.

Điều khiến người dùng sững sờ không phải lưới ô mà là việc tính lại: gõ một con số, mọi thứ liên quan đổi theo. Kế toán Allen Sneider kể rằng tâm thế khi làm dự báo đã thay đổi hoàn toàn. Năm đầu VisiCalc chỉ chạy trên Apple II, và Apple II đến tay giới kinh doanh. Đầu năm 1983, chỉ riêng một tháng đã bán hơn ba mươi chín nghìn bản.

1979–1981: ô bằng sáng chế bỏ trống

Luật sư của nhà phát hành cho rằng theo luật Mỹ khi ấy chương trình máy tính bị coi là thuật toán, cơ hội được cấp bằng chỉ khoảng mười phần trăm, nên họ không nộp đơn. Hai năm sau, năm 1981, Tòa án Tối cao Mỹ ra phán quyết mở cửa cho bằng sáng chế phần mềm. Bricklin về sau viết rằng nó đến quá muộn với những người trong câu chuyện.

Đầu 1980, hai công ty từng bàn sáp nhập nhưng dừng lại khi nhà phát hành nhận vốn mạo hiểm và có người mới điều hành. Hai bên chuyển sang tranh cãi về nhuận bút. Cuối 1981, hãng của Fylstra mua lại phần của Mitch Kapor với giá hơn một triệu đô la, và Kapor dùng số tiền đó lập Lotus.

1981–1985: IBM PC, Lotus 1-2-3 và kết thúc

Tháng Tám năm 1981 IBM tung ra máy tính cá nhân đầu tiên. Software Arts làm bản mới cho Apple III trước, một cỗ máy ít người mua, nên bản cho IBM đến muộn và chạy không nhanh. Ngày 26 tháng Một năm 1983, Lotus 1-2-3 ra mắt, viết riêng cho IBM, gộp bảng tính, biểu đồ và quản lý dữ liệu, đồng thời giữ cách gọi ô và phím gạch chéo mà người dùng VisiCalc đã quen.

VisiCalc từ gần bốn vạn bản một tháng hồi tháng Một 1983 rơi xuống chưa tới sáu nghìn bản vào tháng Mười Hai. Tháng Chín 1983, VisiCorp và Software Arts kiện nhau, hòa giải vào mùa hè 1984. Mùa xuân 1985 Lotus mua lại Software Arts và quyết định đầu tiên là ngừng bán VisiCalc.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Cảnh giáo sư xoá bảng đen: trong những gì chính Bricklin viết, ông kể về giấc mơ máy tính có bi lăn và người bạn có máy tính lập trình được. Chuyện tấm bảng đen là lời một thầy giáo kể lại, có thể đã bị gọt thành một cảnh phim sau nhiều năm.
  • "Bảng tính đầu tiên": một hệ thống lưới ô tự tính lại đã chạy trên máy tính lớn từ năm 1969. VisiCalc là bảng tính đầu tiên phổ biến trên máy tính cá nhân.
  • Số liệu: giá 99 hay 100 đô la, bán 700.000 hay một triệu bản đều là ước tính. Chuyện khách mua cả máy cũng là giai thoại.
  • Các cuộc đàm phán: chỉ có lời kể của từng bên, chẳng hạn chuyện bảng tính của nhà phát hành có lỗi số học là lời Frankston, còn Fylstra thì cho rằng nhuận bút quá cao.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Phần cứng chỉ là cái bình; người ta mua thứ đựng bên trong. Apple II có lý do tồn tại nhờ một câu hỏi mà nó giúp con người dám đặt ra: nếu như?

Nhưng một câu hỏi thì không ai rào được, nhất là khi chưa có đơn sáng chế nào. Gần nửa thế kỷ sau, ngành trí tuệ nhân tạo cũng đang tìm ứng dụng sát thủ của mình, và chuyện năm 1979 nhắc rằng tìm ra nó là một việc, giữ được nó là việc hoàn toàn khác.

Câu hỏi thường gặp

VisiCalc là gì?

VisiCalc là phần mềm bảng tính ra mắt năm 1979 trên Apple II, do Dan Bricklin và Bob Frankston làm ra. Tên gọi nghĩa là máy tính nhìn thấy được.

VisiCalc có phải bảng tính điện tử đầu tiên không?

Không hẳn. Từ năm 1969 đã có một hệ thống lưới ô tự tính lại chạy trên máy tính lớn cho các hãng điện thoại. VisiCalc là bảng tính đầu tiên phổ biến trên máy tính cá nhân.

Vì sao VisiCalc không được cấp bằng sáng chế?

Năm 1979, theo luật Mỹ, chương trình máy tính bị coi là thuật toán toán học. Luật sư cho rằng cơ hội chỉ khoảng mười phần trăm nên họ không nộp đơn; phán quyết mở cửa cho bằng sáng chế phần mềm đến năm 1981.

Điều gì khiến VisiCalc khác biệt so với giấy kẻ ô?

Khả năng tính lại tức thì. Người dùng đổi một con số thì các ô liên quan tự đổi theo, nên có thể thử nhiều giả định kiểu "nếu như" trong chốc lát.

Vì sao VisiCalc biến mất khỏi kệ hàng?

Nhiều yếu tố cộng lại: không có bằng sáng chế, rạn nứt giữa tác giả và nhà phát hành, bản cho IBM PC đến muộn, Lotus 1-2-3 ra mắt năm 1983 và vụ kiện giữa hai công ty. Sau khi Lotus mua Software Arts năm 1985, VisiCalc ngừng bán.

Nguồn tham khảo

  • Dan Bricklin, lịch sử VisiCalc (The Idea, Early Days, NCC, Product, Later, End) và bài Patenting VisiCalc, bricklin.com/history
  • Dan Bricklin, thư của Ben Rosen (Morgan Stanley, 1979), bricklin.com
  • Bob Frankston, Implementing VisiCalc (2003)
  • Computer History Museum, PC Software Workshop: VisiCalc (Bricklin, Frankston, Fylstra, 2004)
  • Steven Levy, A Spreadsheet Way of Knowledge (Harper's, 1984), bản đăng lại trên Wired
  • NPR Planet Money, How The Electronic Spreadsheet Revolutionized Business (2015), npr.org
  • Wikipedia: VisiCalc, VisiCorp, Lotus 1-2-3

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.