XCON, tên đầu tiên là R1, là hệ chuyên gia mà hãng máy tính DEC dùng từ năm 1980 để soát các đơn hàng máy VAX, và câu chuyện của nó thường được nhắc như thành công nổi bật nhất của trí tuệ nhân tạo thập niên 1980. Bài này kể lại vì sao chương trình ra đời, nó làm được gì, và vì sao phần bị bỏ quên của câu chuyện mới là bài học đáng giá cho cả ngành.

Tóm tắt nhanh

XCON thành công thật, nhưng trong một điều kiện hẹp: hãng có danh mục sản phẩm đổi liên tục, có tiền, và chịu nuôi một đội người sửa luật không ngừng. Nhiều công ty khác chỉ chép lại con số tiết kiệm hấp dẫn mà bỏ qua chi phí bảo trì. Khi thị trường chuyển hướng năm 1987, ngành hệ chuyên gia rơi vào mùa đông AI thứ hai, dù XCON không phải nguyên nhân duy nhất.

Diễn biến chính

Cuối thập niên 1970: đơn hàng VAX chất đống

DEC ra mắt máy VAX vào tháng 10 năm 1977. Mỗi máy được may đo theo khách, nên theo lời người trong hãng, cứ một trăm lô hàng thì khoảng chín mươi lô khác nhau. Tài liệu ghi lại rằng hơn một nửa số đơn phải sửa ở khâu biên tập kỹ thuật; đơn sai làm chậm giao hàng một đến hai tháng, đôi khi hãng còn phải tặng không thiết bị.

Dennis O'Connor, người phụ trách kỹ thuật mảng sản xuất, tính rằng nếu đà bán giữ nguyên thì DEC cần thêm năm, sáu nhà máy. Ông gọi chính thành công của VAX là sợi dây đang thắt cổ công ty.

Giữa thập niên 1970: ý tưởng của Feigenbaum

Lúc ấy ngành AI đang trải qua mùa đông đầu tiên, tiền tài trợ bị cắt. Edward Feigenbaum ở Stanford chủ trương đừng dạy máy cách suy luận vạn năng mà hãy đưa vào đó hiểu biết của chuyên gia dưới dạng các luật “nếu… thì…”. Các chương trình này gọi là hệ chuyên gia, nhưng khi đó chưa cái nào kiếm ra tiền thật.

1978–1979: R1 ra đời

O'Connor rút 60.000 đô la từ một quỹ tùy ý để thuê John McDermott, giáo sư trẻ ở Carnegie Mellon, theo gợi ý của Samuel Fuller. Tháng 12 năm 1978, McDermott được kèm vài ngày, đọc hai cuốn sổ tay kỹ thuật rồi viết chưa tới hai trăm luật bằng ngôn ngữ OPS. Chương trình lấy tên R1.

Tháng 4 năm 1979, nhóm tin R1 đúng khoảng 95%, nhưng với đơn hàng thật độ chính xác chỉ còn khoảng 80%. Họ thiết kế lại: chuyên gia DEC đọc kết quả, chỉ lỗi, McDermott sửa hoặc tách luật. Nhờ vậy lượng tri thức tăng gần gấp ba trong vài tháng. Đợt sát hạch tháng 10 năm 1979 gồm 50 đơn thật, mỗi đơn khoảng 90 linh kiện; máy xử lý chừng hai phút rưỡi mỗi đơn, còn sáu chuyên gia mất một đến hai giờ để kiểm lại và tìm ra 12 chỗ hiểu sai.

1980–1987: XCON vào sản xuất

Từ tháng 1 năm 1980, mọi đơn VAX đi qua chương trình, bắt đầu ở nhà máy Salem, bang New Hampshire. Trong hãng nó mang tên XCON; DEC tiếp nhận toàn bộ hệ thống năm 1981. Đến giữa năm 1980 nó có 772 luật và biết khoảng 420 loại linh kiện. Hệ anh em XSEL, thử ngoài thực địa từ tháng 10 năm 1982, giúp người bán viết đơn đúng ngay: tỷ lệ đơn đúng là 99% so với 70% khi không dùng.

Theo số liệu do chính DEC công bố, XCON và XSEL tiết kiệm khoảng 40 triệu đô la mỗi năm, phần lớn nhờ khỏi phải xây thêm nhà máy. Năm 1987, XCON xử lý khoảng 80.000 đơn. Cơn sốt hệ chuyên gia lan nhanh: đến năm 1985 các tập đoàn chi hơn một tỷ đô la mỗi năm cho AI.

Thập niên 1980: cuốn sổ bảo trì phình to

Số luật tăng từ khoảng một nghìn lên 6.200 vào năm 1987, và hơn 10.000 nếu tính cả XSEL. Chính nhóm bảo trì viết trong bài báo năm 1987 rằng khoảng một nửa số luật thay đổi mỗi năm, và “chưa thấy điểm dừng”. Kỹ sư ngại sửa luật, thường chép một luật gần giống rồi chỉnh; kho luật thành thứ họ gọi là “ổ chuột”. DEC chi khoảng 2,5 triệu đô la mỗi năm cho mười lăm người bảo trì và phải viết lại XCON bằng ngôn ngữ RIME.

1987–1998: mùa đông thứ hai và DEC

Năm 1987, máy trạm và máy tính để bàn đủ mạnh khiến thị trường máy Lisp sụp, Lầu Năm Góc cắt tiền. DEC đạt đỉnh với doanh thu khoảng 14 tỷ đô la, rồi lỗ 2,8 tỷ đô la năm 1992; người sáng lập Ken Olsen phải ra đi, và Compaq mua lại hãng năm 1998.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Con số tiết kiệm: bạn sẽ gặp 25, 40 hay 70 triệu đô la mỗi năm tùy nguồn. Tất cả do DEC tự ước tính, và phần lớn là tiền nhà máy không phải xây chứ không phải tiền đếm được trong két.
  • Số luật và số đơn: số luật khác nhau theo nguồn và năm; con số 80.000 đơn có nguồn hiểu là một năm, nguồn khác hiểu là cộng dồn.
  • Tên XCON: một cuốn sách nói đổi tên khi chuyển sang DEC, còn bài báo năm 1980 nói R1 mang tên XCON từ giai đoạn đầu.
  • Các cảnh hồi ức: chuyện quà Giáng sinh của XSEL, lời Gordon Bell về việc O'Connor đi xin tiền, lời đề nghị của DEC với Carnegie Group đều do người trong cuộc kể lại nhiều năm sau, nên cần đọc như lời kể.
  • Nguyên nhân mùa đông thứ hai: không công bằng khi đổ hết lên XCON; máy Lisp chết vì máy để bàn rẻ và mạnh hơn, và Lầu Năm Góc mất niềm tin.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

XCON không thất bại. Điều thất bại là bài học mà cả ngành chép về: họ chép bản trình diễn và con số tiết kiệm, bỏ quên cuốn sổ bảo trì. Tri thức của một nghề có hạn dùng, và muốn hệ thống còn đúng thì phải có người liên tục sửa nó.

Ngày nay AI tự học từ lượng văn bản khổng lồ, không ai chép tay từng luật nữa. Nhưng giá cả, luật lệ, sản phẩm vẫn đổi mỗi ngày, nên câu hỏi “ai đang giữ cuốn sổ bảo trì” vẫn còn nguyên giá trị.

Câu hỏi thường gặp

XCON là gì?

XCON, viết tắt của “người cấu hình chuyên gia”, là hệ chuyên gia kiểm tra và hoàn thiện đơn hàng máy VAX của DEC. Phiên bản đầu do John McDermott viết với tên R1.

XCON tiết kiệm được bao nhiêu tiền cho DEC?

DEC công bố khoảng 40 triệu đô la mỗi năm cho XCON và XSEL, nhưng các nguồn nêu nhiều con số khác nhau và đều là ước tính của chính hãng.

Vì sao XCON tốn công bảo trì?

Danh mục sản phẩm của DEC liên tục thay đổi, nên khoảng một nửa số luật phải sửa mỗi năm. Kho luật lớn và chồng chéo khiến kỹ sư ngại chỉnh sửa.

XCON có gây ra mùa đông AI thứ hai không?

Không thể đổ hết cho XCON. Máy Lisp mất thị trường vì máy tính để bàn rẻ và mạnh hơn, còn Lầu Năm Góc cắt tiền khi hết tin vào hệ chuyên gia.

XCON có làm DEC sụp đổ không?

Không. Theo kịch bản, thứ hạ gục DEC là máy tính cá nhân và máy trạm lấn át thị trường máy mini.

Nguồn tham khảo

  • J. McDermott, R1: An Expert in the Computer Systems Domain (AAAI-80) — AAAI
  • E. Soloway, J. Bachant, K. Jensen, Assessing the Maintainability of XCON-in-RIME (AAAI-87) — AAAI
  • E. Feigenbaum, P. McCorduck, H. P. Nii, The Rise of the Expert Company (Times Books, 1988)
  • Computer History Museum, AI: Expert Systems Pioneer Meeting, Session 4 (2018)
  • J. Bachant, J. McDermott, R1 Revisited: Four Years in the Trenches (AI Magazine, 1984)
  • S. Polit, R1 and Beyond: AI Technology Transfer at Digital Equipment Corporation (AI Magazine, 1984)
  • Wikipedia: Xcon, AI winter, Digital Equipment Corporation

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.