SHRDLU là chương trình hiểu tiếng Anh do Terry Winograd viết tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) vào khoảng năm 1970, và cũng là cái tên gắn với một cú quay ngoắt hiếm có của ngành trí tuệ nhân tạo. Bài viết kể lại vì sao cỗ máy trò chuyện với vài khối hộp từng khiến giới khoa học sững sờ, và vì sao chính cha đẻ của nó, chừng mười lăm năm sau, lại viết rằng con đường ấy không dẫn tới máy thông minh.

Tóm tắt nhanh

SHRDLU hiểu được lệnh bằng tiếng Anh, hỏi lại khi câu mơ hồ và giải thích hành động của mình, nhưng chỉ trong một “thế giới khối hộp” nhỏ đến mức mô tả trọn vẹn được. Khi thử bước ra thế giới thật, Winograd thấy ý nghĩa của lời nói nằm trong đời sống người nghe. Năm 1986, ông cùng Fernando Flores công khai phủ nhận hướng đi cũ, rồi chuyển sang thiết kế tương tác người và máy.

Diễn biến chính

Bức tường dịch máy và “xứ thần tiên” của MIT (thập niên 1950–1960)

Giữa Chiến tranh Lạnh, chính phủ Mỹ rót tiền cho giấc mơ dịch máy. Năm 1966, ủy ban ALPAC tuyên bố giấc mơ ấy thất bại vì cỗ máy không biết mình đang nói về cái gì. Giai thoại truyền miệng kể câu Kinh Thánh “tinh thần thì sẵn sàng, xác thịt thì yếu đuối” dịch sang tiếng Nga rồi dịch ngược thành “rượu vodka thì mạnh, nhưng thịt thì ôi”.

Cùng lúc, Phòng thí nghiệm AI của MIT dưới quyền Marvin Minsky và Seymour Papert vẫn đầy hứng khởi. Winograd về sau tả không khí ở đó như một cơn sốt vàng. Họ chọn lối đi riêng: cho máy một “thế giới vi mô” đơn giản. Trong đề xuất xin tài trợ năm 1970, chính họ gọi những thế giới ấy là một xứ thần tiên, nơi hầu hết điều đúng sẽ sai nếu đem ra đời thực.

Chàng trai Colorado và ngôn ngữ học (1946–1968)

Terry Winograd sinh năm 1946, lớn lên ở Greeley, bang Colorado. Thời đại học, ông lập trình một chiếc máy tính cỡ cái bàn bằng cách bấm từng nút trên bảng điều khiển, nhưng thứ ông say mê là ngôn ngữ. Năm 1966, ông nhận học bổng Fulbright sang Luân Đôn học với giáo sư Michael Halliday, rồi về MIT, đứng giữa hai phe không ưa nhau: phòng thí nghiệm AI và nhóm của nhà ngôn ngữ học Noam Chomsky. Ông nói mình đến với AI vì muốn hiểu ngôn ngữ vận hành ra sao, máy tính chỉ là công cụ để thử.

Viết SHRDLU (1968–1970)

Trong khoảng hai năm, Winograd ghép ngữ pháp, ý nghĩa và suy luận vào một chương trình, với tri thức được viết thành các thủ tục biết tự hành động. Mỗi khối hộp có màu, kích cỡ, vị trí; chữ “trên” hay “cao hơn” có nghĩa chính xác. Chương trình còn giữ một mô hình về kế hoạch của chính nó, nên trả lời được câu “vì sao bạn làm thế?”. Tên SHRDLU lấy từ chuỗi chữ trên bàn phím máy sắp chữ Linotype, cũng là trò đùa quen thuộc của tạp chí MAD. Luận án được nộp tháng 8 năm 1970 và in thành sách vài năm sau; ngay cả Hubert Dreyfus, người phê phán AI gay gắt, cũng thừa nhận đây là thành tựu lớn.

Chạm mép thế giới khối hộp (1973–1979)

Năm 1973, Winograd sang Stanford. Ở một trung tâm nghiên cứu của Xerox, ông thử xây ngôn ngữ biểu diễn tri thức cho thế giới thật, nhưng theo lời ông, dự án không suôn sẻ. Câu đố trong luận án, về các ủy viên hội đồng từ chối cấp phép biểu tình “vì sợ bạo lực” hoặc “vì cổ vũ cách mạng”, cho thấy muốn biết “họ” là ai, máy phải hiểu đời sống chứ không chỉ ngữ pháp.

Năm 1976, ông gặp Fernando Flores, cựu bộ trưởng thời Tổng thống Allende, người từng bị giam sau cuộc đảo chính 1973 và đã say sưa với triết học hiện tượng học. Hai người dự các bữa trưa ở Berkeley cùng các triết gia như John Searle và Hubert Dreyfus. Năm 1979, Dreyfus viết rằng không hề có “thế giới khối hộp” thật sự, chỉ có một mảnh dữ kiện.

“Hiểu máy tính và nhận thức” (1986)

Winograd và Flores ra mắt cuốn sách này sau gần mười năm viết. Dựa vào Heidegger, họ lập luận rằng con người hiểu thế giới nhờ đang sống và hành động trong nó, và ngôn ngữ là hành động chứ không chỉ truyền tin. Ông cũng thừa nhận đoạn hội thoại nổi tiếng của SHRDLU được dựng rất kỹ, và gọi lời chê nó gây ảo tưởng về năng lực rộng hơn thực tế là chính đáng. Ông không bỏ máy tính mà chuyển sang tương tác người và máy, thiết kế, và đồng sáng lập hội các nhà khoa học máy tính lên tiếng về trách nhiệm xã hội.

Larry Page và bước ngoặt thống kê (thập niên 1990–2000)

Theo một bài báo, Larry Page tìm đến Winograd ở Stanford với nhiều ý tưởng luận án, trong đó có ý tưởng tải cả Web về máy để giữ lại các liên kết. Ông bảo cứ thử. Page rồi cùng bạn làm ra Google, và Winograd có tên trong bài báo về thuật toán xếp hạng trang web. Năm 2000, ông nhận định thành công của AI sẽ đến từ dữ liệu, sức tính toán và thống kê, không cần hiểu theo lối logic.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Nhiều chi tiết đẹp chỉ dựa vào một bài báo và nên đọc như giai thoại: chuyện Chomsky đánh trượt Winograd, việc Page quen ông từ năm bảy tuổi, lời McCarthy chê ông “điên” (qua lời Reid Hoffman kể lại).
  • Chuyện “rượu vodka” của dịch máy chỉ là lời kể truyền miệng.
  • Năm ra đời của SHRDLU mỗi nguồn ghi một kiểu, từ 1968 đến 1972.
  • Winograd không phải người đầu tiên thấy giới hạn của SHRDLU: Minsky và Papert gọi thế giới vi mô là xứ thần tiên từ 1970, Dreyfus phê công khai từ 1979.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Cỗ máy ấy hiểu được vì thế giới của nó nhỏ đến mức kể hết được; thế giới thật thì không bao giờ nhỏ như vậy. Giới hạn đó không phải bí mật, nhưng hiếm có người trong cuộc chịu tin vào thất bại của chính mình khi cả phòng thí nghiệm vẫn coi nó là bậc thang đầu tiên.

Câu đố hội đồng thành phố năm 1970 còn sống đến nay: bốn mươi năm sau, nó trở thành gốc của một phép thử AI mang tên Winograd. Hôm nay các mô hình trò chuyện có kho chữ rộng bằng chữ nghĩa của loài người, và câu hỏi mở vẫn là một kho chữ đã là một thế giới chưa, hay vẫn là một xứ thần tiên rất lớn.

Câu hỏi thường gặp

SHRDLU là gì?

SHRDLU là chương trình hiểu tiếng Anh do Terry Winograd viết tại MIT trong khoảng 1968–1970. Nó trò chuyện về một thế giới nhỏ gồm vài khối hộp và biết giải thích vì sao nó làm một việc.

SHRDLU có cánh tay robot thật không?

Không. Theo nguồn, chưa từng có cánh tay robot thật nối với chương trình; cánh tay chỉ là vài nét sáng vẽ trên màn hình.

Vì sao Winograd quay lưng với hướng đi của SHRDLU?

Ông nhận ra ý nghĩa của câu nói nằm trong đời sống người nghe, không chỉ trong ngữ pháp hay biểu tượng. Năm 1986, cùng Fernando Flores, ông viết cuốn sách cho rằng không thể chế tạo máy theo con đường ấy.

Winograd có liên quan gì đến Google?

Larry Page từng là nghiên cứu sinh tìm đến ông ở Stanford vào những năm 1990. Winograd khuyến khích ý tưởng thử của Page, và tên ông có trong danh sách tác giả bài báo về thuật toán xếp hạng trang web.

Tên SHRDLU có nghĩa gì?

Không viết tắt cho gì cả. Đó là chuỗi chữ lấy từ hàng phím của máy sắp chữ in báo, thứ Winograd nhớ tới khi nghĩ mãi không ra tên.

Nguồn tham khảo

  • T. Winograd, Procedures as a Representation for Data in a Computer Program for Understanding Natural Language (MIT AI TR-235, 1971)
  • T. Winograd, trang dự án SHRDLU và bài “How SHRDLU got its name” (Stanford HCI)
  • M. T. Vendelø, An Interview with Terry A. Winograd (Copenhagen Business School, 2002)
  • T. Winograd, Foreword, Heidegger, Coping and Cognitive Science vol. 2 (MIT Press, 2000)
  • H. L. Dreyfus, What Computers Still Can't Do (MIT Press, 1992; lời giới thiệu 1979)
  • L. M. Fisher, Siri, Who Is Terry Winograd? (strategy+business, 2017)
  • T. Winograd, F. Flores, Understanding Computers and Cognition (Ablex, 1986)
  • Wikipedia: SHRDLU, Terry Winograd, Fernando Flores

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.