Buổi trình diễn của Douglas Engelbart ngày 9/12/1968 ở San Francisco, thường được nhắc là «buổi demo con chuột máy tính», là một mốc lớn của lịch sử công nghệ. Trong khoảng 90 phút, một kỹ sư 43 tuổi cho khán phòng xem soạn thảo trên màn hình, liên kết giữa các trang và hai người cùng sửa một tài liệu từ xa. Câu chuyện đáng quan tâm vì thế giới sau này lấy con chuột, còn phần lớn quan điểm của ông về cách con người nên học cùng công cụ thì bị bỏ lại.

Tóm tắt nhanh

Engelbart tin máy tính nên là công cụ khuếch đại trí tuệ con người, chứ không phải bộ óc thay thế con người. Năm 1968 ông chứng minh điều đó bằng hệ thống NLS và nhận được tràng vỗ tay, nhưng nhà tài trợ rút dần, nhóm của ông tan rã, và thị trường chọn sự dễ dùng thay vì một hệ thống đòi hỏi phải được huấn luyện. Chính ông đánh giá rằng đến năm 2006 tầm nhìn của mình mới thành hiện thực khoảng 2,8%.

Diễn biến chính

1962: hai quan niệm về máy tính

Năm 1962, trong báo cáo viết cho Văn phòng Nghiên cứu Khoa học Không quân, Engelbart mô tả con người cùng ngôn ngữ, công cụ, phương pháp và quá trình huấn luyện như một hệ thống, viết tắt là H-LAM/T. Chữ cuối, «được huấn luyện», cho thấy ông muốn cả con người lẫn cỗ máy cùng tiến bộ. Ông cũng viết rằng «trí tuệ nhân tạo» đã được phát triển hàng thế kỷ, qua chữ viết, con số, bản đồ và sổ sách.

Theo các nguồn thứ cấp, giới nghiên cứu khi ấy chia thành hai hướng: một bên muốn chế tạo bộ óc (AI), một bên muốn tăng cường trí tuệ con người, và cả hai cùng nhận tiền của ARPA.

Từ Portland đến SRI

Engelbart sinh năm 1925 ở Portland, bang Oregon, và mất cha khi mới chín tuổi. Theo hồi ức, trong thời gian phục vụ Hải quân ở Philippines, ông đọc bài «Như ta có thể nghĩ» của Vannevar Bush tại một thư viện Chữ thập đỏ trên đảo Leyte. Khoảng năm 1950, khi vừa đính hôn, ông kể mình chợt thấy rõ mục tiêu đời mình: dùng máy tính có màn hình để giúp loài người giải các vấn đề phức tạp. Sau khi lấy tiến sĩ ở Berkeley và dạy một năm, ông vào SRI năm 1957.

Con chuột và bộ gõ năm phím

Ý tưởng con chuột xuất hiện năm 1961, và theo hồi ức, kỹ sư Bill English là người chế tạo bản đầu tiên. Nhóm đã so sánh con chuột với sáu thiết bị trỏ khác, trong đó có thiết bị điều khiển bằng đầu gối, và theo lời kể lại, chuột thắng ở mọi hạng mục. Tay trái dùng bộ gõ năm phím, cho 31 tổ hợp «hợp âm»; học xong bảng chữ cái mất khoảng một đến hai giờ, nhưng thạo thì lâu hơn.

Nhóm còn áp dụng nguyên tắc dùng chính NLS (hệ thống trực tuyến) để viết và phát triển NLS. Tiền đến lần lượt từ Không quân, ARPA và NASA.

9/12/1968: chín mươi phút ở San Francisco

Buổi diễn nằm trong Hội nghị Máy tính mùa thu. Máy tính trung tâm đặt ở phòng thí nghiệm, cách hội trường khoảng 30 dặm. Nhóm thuê đường dây điện thoại, tự chế hai modem, dựng hai đường viba và dùng máy chiếu Eidophor lên màn khoảng 22 feet. Bill English điều khiển bàn trộn hình từ sau sân khấu.

Engelbart soạn và sửa văn bản, chép và dán, làm danh sách đi chợ có thể gập mở, rồi nhấp vào các chữ trên bản đồ để nhảy sang trang khác. Khoảnh khắc đáng nhớ nhất là khi Bill Paxton từ phòng thí nghiệm hiện lên trong một góc màn hình, và hai người cùng làm việc trên một tài liệu với hai con trỏ. Theo các nguồn thứ cấp, trong khán phòng có Alan Kay, người sau này ví hôm ấy như «Moses rẽ Biển Đỏ», và một giáo sư đã chất vấn ông rất gắt.

1969–1970: tiền cạn dần, người ra đi

Ngày 29/10/1969, SRI trở thành nút thứ hai của ARPANET. Nhưng cùng năm, Tu chính án Mansfield thắt chặt việc tài trợ quân sự cho nghiên cứu không phục vụ trực tiếp quân sự. Năm 1970, Robert Taylor, người từng thúc giục Engelbart trình diễn công khai, lập phòng khoa học máy tính tại PARC của Xerox, và nhiều người trong nhóm của Engelbart, trong đó có Bill English, sang đó.

Từ PARC đến Macintosh

Ở PARC, những ý tưởng ấy được làm lại, nhưng bộ gõ năm phím bị bỏ vì phải học. Larry Roberts, người đỡ đầu ở ARPA, rời đi năm 1974. Giữa thập niên 1970, NLS được chuyển sang Tymshare và đổi tên Augment; Engelbart nghỉ hưu năm 1986. Năm 1984, Macintosh ra mắt với con chuột một nút và không có bộ gõ hợp âm. Engelbart nhận giải Turing năm 1997, Huân chương Công nghệ Quốc gia năm 2000, và mất ngày 2/7/2013 ở tuổi 88.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Công lao: Engelbart không làm ra mọi thứ một mình. Ý tưởng liên kết đến từ Vannevar Bush, thuật ngữ «siêu văn bản» là của Ted Nelson, và Bill English chế tạo con chuột đầu tiên. Điều mới năm 1968 là lần đầu các mảnh ấy cùng chạy trước công chúng.
  • Quy mô và tiếng vang của buổi diễn: khán giả được kể là khoảng 1.000 người, có nguồn nói 2.000. Tràng vỗ tay đứng được nhắc nhiều về sau, và cái tên «mẹ của mọi buổi trình diễn» là biệt danh đặt sau này.
  • Tiền cấp phép: con số khoảng 40.000 đô la Apple trả cho SRI chủ yếu dựa trên lời kể của Engelbart; chưa ai thấy hợp đồng gốc. Bằng sáng chế con chuột (1970) thuộc về SRI.
  • Giai thoại: chuyện Steve Jobs thấy chuột ba nút và bộ gõ hợp âm quá phức tạp, câu hỏi «xe ba bánh hay xe đạp» và con số 2,8% đều theo lời kể lại. Con chuột cũng không được tạo ra «để chống lại AI».

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Buổi diễn năm 1968 không thua trên sân khấu mà thua ở thị trường, vì nó đòi một thứ ít người muốn bán: thời gian học. Thế giới chọn sự dễ dùng, và nhờ đó hàng tỷ người chạm được vào máy tính, nhưng chúng ta nhận về những món đồ và bỏ lại câu hỏi mà Engelbart đặt ra.

Câu hỏi ấy trở lại cùng các trợ lý AI ngày nay. Phép thử Engelbart gợi ý khá đơn giản: một công cụ tốt khiến người dùng giỏi lên sau mỗi lần dùng, còn một công cụ chỉ tiện thì khiến ta cần nó nhiều hơn. Đây là một góc nhìn để cân nhắc, không phải kết luận cho mọi trường hợp.

Câu hỏi thường gặp

Buổi demo của Engelbart diễn ra khi nào, ở đâu?

Ngày 9/12/1968 tại Hội nghị Máy tính mùa thu ở San Francisco, kéo dài khoảng 90 phút.

Ai phát minh ra con chuột máy tính?

Ý tưởng do Engelbart phác năm 1961, còn Bill English chế tạo bản đầu tiên, theo hồi ức của nhóm. Bằng sáng chế cấp năm 1970 mang tên Engelbart nhưng thuộc về SRI.

Bộ gõ năm phím của Engelbart là gì?

Một thiết bị cho tay trái, mỗi phím hoặc tổ hợp phím tạo ra một chữ hay lệnh, với 31 tổ hợp. Nó bị bỏ lại vì người dùng mới phải mất công học.

Hệ thống NLS có những gì?

Soạn thảo, chép và dán, danh sách lồng nhau, liên kết giữa các trang, và hai người cùng làm việc trên một tài liệu qua video, theo bản mô tả buổi diễn.

Vì sao Engelbart ít được nhắc đến?

Tài trợ cạn dần sau 1969, nhóm tan rã, và thị trường ưu tiên sản phẩm dễ dùng. Con chuột được biết đến rộng rãi còn tầm nhìn gốc của ông thì ít người nhớ.

Nguồn tham khảo

  • Douglas Engelbart (1962), báo cáo về việc tăng cường trí tuệ con người, dougengelbart.org
  • Wikipedia: bài về buổi demo 1968, Trung tâm Nghiên cứu Tăng cường (ARC) và Douglas Engelbart
  • dougengelbart.org (tài liệu về buổi demo 1968 và con chuột)
  • Smithsonian Magazine
  • 99% Invisible
  • John Markoff (2005), sách về văn hoá phản văn hoá và máy tính cá nhân

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.