Vụ Hitachi và bẫy FBI năm 1982 là câu chuyện về cái giá của một bí mật công nghệ: những cuốn sổ thiết kế của máy tính lớn IBM 3081 đã đổi tay nhiều lần, và ở mỗi lần cái giá lại khác. Bài viết kể lại diễn biến từ cuộc đuổi bắt IBM của các hãng Nhật đến những phán quyết năm 1983–1987, đồng thời tách rõ điều có tài liệu với điều chỉ là lời kể.
Tóm tắt nhanh
Hitachi, đang bị IBM bỏ xa vì dòng máy 3081 và hệ điều hành XA mới, tìm cách có cho được bộ sổ Adirondack của IBM. IBM và FBI dựng một công ty bình phong để chờ Hitachi tự bước tới. Ngày 22/6/1982, các doanh nhân Nhật bị bắt khi đang trả tiền và nhận hàng. Hitachi nhận tội năm 1983 và chỉ bị phạt 10.000 đô la, nhưng thoả thuận dân sự với IBM mới là phần nặng nề. Theo cách đọc của kênh, IBM thắng ở toà án và bàn đàm phán nhiều hơn ở phòng thí nghiệm.
Diễn biến chính
1964–1981: Cuộc đuổi bắt IBM
Thập niên 1970, máy tính là những tủ thép chiếm cả tầng nhà của ngân hàng, hãng bảo hiểm, cơ quan chính phủ, và IBM gần như là luật. Một kỹ sư Nhật về sau kể họ mất sáu năm để chép xong chiếc máy 360 IBM tung ra từ năm 1964. Khi họ chép xong, IBM đã đi tiếp: mỗi thay đổi nhỏ trong cách các bộ phận nói chuyện với nhau có thể biến máy tương thích thành đống sắt.
Năm 1980 IBM tung dòng 3081; tháng 10/1981 họ công bố hệ điều hành mới XA cho dòng này. Hitachi hiểu rằng nếu không biết chính xác bên trong 3081 hoạt động ra sao, máy của họ sẽ lỗi thời trước khi ra đời. Giới phân tích ước Hitachi lỗ 5–10 triệu đô la ở Mỹ riêng năm 1982.
1981: Mười cuốn sổ Adirondack
Adirondack là bộ sổ tay thiết kế phần cứng của bộ xử lý 3081, gồm 27 tập. Theo lời kể, một kỹ sư rời IBM ở Poughkeepsie trong bất mãn và mang theo mười cuốn bìa còng. Năm 1981, mười cuốn ấy đã tới tay Hitachi, nhưng chỉ là mười trên hai mươi bảy; Hitachi tin rằng phải có đủ bộ mới làm được máy theo kiến trúc mới.
Tháng 10/1981: Hayashi gặp Paley
Kenji Hayashi, kỹ sư cao cấp của Hitachi, cần người hiểu IBM từ bên trong. Ông tìm đến Maxwell Paley, từng làm 21 năm ở IBM và mở công ty tư vấn ở San Jose; Hitachi chiếm khoảng một phần năm doanh thu của ông. Theo lời kể, Hayashi đưa cho Paley một bảng mục lục viết tay các tập Adirondack, rồi cho xem ba cuốn.
Paley được mô tả là bị giằng xé bởi lòng trung thành, và ba cuốn sổ ấy đi về phía IBM, tới tay Richard Callahan, người chuyên gỡ rối cho công ty. IBM không kiện ngay mà gọi FBI. Paley được dặn giữ nhịp như cũ, nhưng nói rằng phần còn lại ông không với tới, rồi giới thiệu những người có thể kiếm được.
1981–1982: Chiến dịch PENGEM
Theo các nguồn, FBI và IBM dựng công ty bình phong Glenmar Associates; đặc vụ Alan Garretson đóng vai Al Harrison, còn Callahan đóng vai luật sư về hưu tên Richard Kerrigan. IBM còn huấn luyện đặc vụ cách nói chuyện như dân thu mua linh kiện thật. Hayashi gặp Harrison lần đầu vào tháng 11/1981.
Giá leo thang theo báo Computerwoche: từ khoảng 10.000 đô la cho tin sớm về sản phẩm IBM, lên 50.000–100.000 cho mã nguồn một phiên bản hệ điều hành, rồi 250.000, và có lúc Harrison hét tới 700.000. Tổng cộng, theo con số FBI đưa ra, Hitachi trả khoảng 600.000 đô la. Báo chí thuật lại rằng khi Harrison cảnh báo hàng này chỉ có được bằng cách ăn cắp, Hayashi đáp rằng rủi ro không quan trọng với Hitachi; phía công tố coi đó là khoảnh khắc then chốt.
22/6/1982: Còng tay khép lại
Ngày 21/6/1982, đại bồi thẩm đoàn California ký cáo trạng nhằm vào Hitachi và 17 người. Sáng hôm sau, Hayashi cùng Ohnishi, trưởng bộ phận phần mềm, tới văn phòng Glenmar nhận phần hàng cuối thì bị FBI bắt. Cùng ngày có sáu người bị bắt ở San Francisco và Los Angeles, lệnh bắt phát cho mười hai người khác đang ở Nhật. FBI cho biết Hitachi đã trả 622.000 đô la, Mitsubishi Electric 26.000 đô la.
Báo chí Nhật phẫn nộ, một quan chức Nhật hỏi hợp tác công nghệ cao thế nào khi doanh nhân bị gắn nhãn gián điệp, nhưng cũng có tờ báo thừa nhận các công ty Nhật chưa hiểu môi trường tư pháp Mỹ. Mùa thu 1982, luật sư Hitachi lập luận rằng IBM là kẻ xúi giục.
1983–1987: Nhận tội và cái giá dân sự
Ngày 8/2/1983 ở San Francisco, Hitachi nhận một tội danh: âm mưu chuyển tài sản bị đánh cắp của IBM sang Nhật. Thẩm phán Spencer Williams phạt Hitachi 10.000 đô la, Hayashi 10.000 đô la kèm năm năm án treo, Ohnishi 4.000 đô la; không ai phải ngồi tù. Tháng 9/1983 Mitsubishi chọn không tranh tụng và cũng bị phạt 10.000 đô la.
Mùa thu 1983, Hitachi và IBM ký dàn xếp dân sự: trả lại tài liệu, khai ra người liên quan, bồi thường, và trong năm năm IBM được quyền kiểm tra các sản phẩm mới của Hitachi. Với Fujitsu, một trọng tài năm 1987 buộc hãng trả IBM 833 triệu đô la cho phần mềm đã dùng, cộng phí hằng năm. Đến giữa thập niên 1990, Hitachi mua bộ xử lý do IBM làm và hai bên trao đổi bằng sáng chế.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Con số 300 triệu đô la không phải tiền phạt. Tiền phạt hình sự chỉ là 10.000 đô la; 300 triệu là ước tính của một tờ báo kỹ thuật về chi phí dân sự, vì điều khoản dàn xếp được giữ kín.
- Cái giá của bí mật mỗi nguồn ghi một kiểu (525.000, 568.000, 600.000, 622.000 đô la). "Khoảng 600.000" chỉ nên hiểu là theo lời FBI.
- Nhiều cảnh đắt giá như khách sạn Imperial, mật danh PENGEM hay các câu thoại trên băng chủ yếu đến từ một cuốn sách năm 1983 có giọng khá thù địch với Nhật. Chi tiết có thể đúng, nhưng giọng kể không trung lập.
- Hitachi chưa từng bị kết tội gián điệp, và việc IBM cùng FBI có gài bẫy hay không toà chưa bao giờ phân xử vì Hitachi đã nhận tội trước.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Theo cách đọc của kênh, thứ đắt nhất trong vụ này không phải chiếc máy 3081 mà là tấm bản đồ ghi cách các bộ phận của nó nói chuyện với nhau, cùng quyền vẽ lại tấm bản đồ ấy. Ai sống bằng chuẩn của người khác thì mãi phải đi mua bản đồ, còn người giữ bản đồ có thể tự đặt giá: bằng tiền, bằng còng tay hay bằng quyền mở nắp máy của đối thủ.
Câu hỏi ấy vẫn còn nguyên khi một sản phẩm mới khoe tương thích hoàn toàn: tương thích với ai, và ai đang giữ quyền đổi luật?
Câu hỏi thường gặp
Vụ FBI giăng bẫy Hitachi năm 1982 là gì?
Ngày 22/6/1982, FBI bắt các doanh nhân Nhật tại Thung lũng Silicon khi họ nhận tài liệu của IBM từ một công ty bình phong tên Glenmar Associates. Chủ công ty thực chất là đặc vụ FBI, và các cuộc gặp đều bị ghi hình.
Adirondack là gì?
Là bộ sổ tay thiết kế phần cứng của bộ xử lý IBM 3081. Bộ đầy đủ có 27 tập; Hitachi có khoảng 10 tập, được cho là mang ra khỏi cơ sở Poughkeepsie của IBM.
Hitachi bị phạt bao nhiêu?
Về hình sự, Hitachi bị phạt 10.000 đô la, mức tối đa khi ấy, sau khi nhận tội ngày 8/2/1983. Con số khoảng 300 triệu đô la chỉ là ước tính của một tờ báo kỹ thuật về chi phí dàn xếp dân sự, vì điều khoản này được giữ kín.
Hitachi có bị kết tội gián điệp không?
Không. Hitachi nhận một tội danh duy nhất: âm mưu chuyển tài sản bị đánh cắp của IBM sang Nhật. Việc IBM và FBI có gài bẫy hay không chưa bao giờ được toà phân xử.
Vì sao các hãng Nhật muốn làm máy tương thích IBM?
Trong thế giới máy tính lớn thập niên 1970, IBM gần như đặt luật. Máy tương thích phải chạy được phần mềm của IBM, nên các hãng như Hitachi buộc phải bám theo mọi thay đổi của IBM.
Nguồn tham khảo
- Christian Science Monitor, các bài ngày 24/6, 2/7, 21/7, 30/7, 5/8/1982 và 10/2/1983
- Computerwoche, 2/7/1982 và 15/10/1982
- United States v. Cadet, 727 F.2d 1453 (9th Cir. 1984)
- Congressional Record 12/7/1989, trích The Japanese Conspiracy của Marvin J. Wolf (1983)
- EDN / EE Times, David Lammers, 2002
- ASCII.jp, loạt bài lịch sử IBM
- UPI, các bản tin 1982–1984
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
