Người Thổ của Wolfgang von Kempelen, còn gọi là Mechanical Turk, là cỗ máy chơi cờ vua nổi tiếng nhất thế kỷ 18, ra mắt ở cung điện Schönbrunn, Viên, khoảng năm 1770. Nó khiến cả châu Âu tin rằng máy móc đã biết nghĩ, dù bên trong luôn có một con người. Câu chuyện đáng nhớ vì nó cho thấy cách ta dễ tin vào một cỗ máy «thông minh», điều vẫn đúng với trí tuệ nhân tạo ngày nay.

Tóm tắt nhanh

Người Thổ không phải máy biết nghĩ. Đó là một chiếc tủ gỗ có hình nhân ngồi sau bàn cờ, trong đó một kỳ thủ giấu mình, nhìn nước đi của đối thủ qua kim nam châm rồi điều khiển cánh tay gỗ. Cỗ máy diễn suốt khoảng tám mươi tư năm qua nhiều đời chủ, từ Viên đến Paris, London và nước Mỹ, rồi cháy ở Philadelphia năm 1854. Bí mật được công bố chi tiết năm 1857.

Diễn biến chính

Khoảng 1770: buổi ra mắt ở Schönbrunn

Wolfgang von Kempelen sinh năm 1734 ở Pressburg (nay là Bratislava), làm quan trong ngân khố hoàng gia Hungary và về sau là giám đốc các mỏ muối của triều đình. Ông còn chế máy chữ và dành gần hai mươi năm cho một cỗ máy biết nói. Trước Maria Theresa và triều đình Habsburg, ông mở từng cánh tủ, soi nến cho khách xem rồi khóa lại. Hình nhân đội khăn xếp, khoác áo Thổ, cầm quân bằng tay trái, gật đầu hai lần khi dọa bắt hậu và ba lần khi chiếu tướng.

Theo lời kể, Kempelen nhận làm cỗ máy sau khi xem nhà ảo thuật Pelletier diễn ở cung đình năm 1769 và đáp lại bằng một lời thách. Chi tiết này thuộc giai thoại, và chính năm ra mắt cũng có nguồn ghi 1769.

1783–1785: châu Âu đón Người Thổ

Kempelen không ưa sự nổi tiếng của cỗ máy, gọi nó là một trò vặt và hay viện cớ máy hỏng. Năm 1783, theo ý hoàng gia, ông đưa nó đi lưu diễn. Ở Paris nó thua Philidor, kỳ thủ mạnh nhất thời ấy, và người ta cũng kể về ván cờ với Benjamin Franklin. Sang London, Edmund Cartwright xem cỗ máy năm 1784, và một năm sau ông đăng ký bằng sáng chế khung dệt chạy bằng sức máy.

1805–1819: Mälzel và những người ngồi trong tủ

Kempelen mất năm 1804. Năm sau, Johann Nepomuk Mälzel, thợ cơ khí kiêm ông bầu, mua cỗ máy với giá hai mươi nghìn franc đã mặc cả xuống một nửa, rồi mất nhiều năm sửa chữa. Eugène de Beauharnais mua lại với giá ba mươi nghìn franc năm 1811, nhưng vài năm sau cỗ máy lại về tay Mälzel. Thời Mälzel, nhiều kỳ thủ giỏi lần lượt ngồi trong tủ, và người cuối cùng là William Schlumberger. Năm 1819 ở Anh, cỗ máy chấp đối thủ một con tốt và thắng bốn mươi lăm trong năm mươi ván, thua ba, hòa hai.

1783–1836: những người vạch trần

Từ rất sớm đã có người nghi ngờ. Windisch in sách về cỗ máy, ghi lại cả lời đồn về quỷ ám. Racknitz (1789) vẽ sơ đồ một người nhỏ con trong tủ. Năm 1821, sinh viên Robert Willis đo kích thước tủ và chứng minh một người lớn bình thường vừa khít. Năm 1827 ở Baltimore, hai cậu bé trên mái nhà nhìn thấy một người chui ra khỏi tủ, và báo Baltimore Gazette đăng chuyện ngày 1/6/1827, nhưng ít ai tin. Tháng 4 năm 1836, Edgar Allan Poe đăng bài phân tích nêu mười bảy lập luận, kết luận rằng cỗ máy được điều khiển bởi một trí óc và không gì khác.

1826–1838: sang Mỹ rồi cái chết của Mälzel

Năm 1826 Mälzel mang cỗ máy qua Đại Tây Dương, và nó thua Charles Carroll ở Baltimore. Năm 1827, anh em nhà Walker dựng một bản nhái ở New York. Tháng 2 năm 1838, Schlumberger mất vì sốt vàng da ở Havana, và tháng 7 năm đó Mälzel qua đời trên tàu về Mỹ. Cỗ máy được bán đấu giá với giá bốn trăm đô la, rồi về tay bác sĩ John Kearsley Mitchell ở Philadelphia, người lập một câu lạc bộ nhỏ để cùng phục chế nó.

1854–2026: lửa, lời giải và cái tên được dùng lại

Cỗ máy được gửi vào Bảo tàng Trung Hoa ở Philadelphia và bị bỏ quên. Đêm 5/7/1854, lửa từ Nhà hát Quốc gia lan sang bảo tàng và thiêu rụi nó. Năm 1857, con trai bác sĩ, Silas Weir Mitchell, viết trên Chess Monthly để giải thích cơ chế, gồm ghế trượt, nến, kim nam châm và bàn cờ chốt cắm. Năm 1912, Torres Quevedo chế ra cỗ máy chơi cờ thật sự, dù chỉ biết một thế tàn cuộc nhỏ. Năm 2005 Amazon ra mắt dịch vụ Mechanical Turk, và dịch vụ đóng cửa cuối tháng 9 năm 2026.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Năm ra mắt: thường được ghi là khoảng 1770, nhưng có nguồn ghi 1769.
  • Ván cờ với Napoléon (1809): chuyện ông cố ý đi sai ba lần rồi cỗ máy gạt đổ bàn cờ chỉ là truyền tụng, có nhiều dị bản và nguồn gốc kém chắc chắn.
  • Philidor và Franklin: lời kể về «ván cờ mệt nhất đời» và việc Franklin mê cỗ máy chủ yếu sống trong những lời kể lại muộn.
  • Lời chiếu tướng trong đám cháy: chi tiết nghe thấy giọng «Échec» là lời văn hoa của người con thương nhớ cỗ máy, không phải lời chứng.
  • Babbage: việc ông thua hai ván năm 1819 chỉ có trong vài dòng ghi chép riêng, hồi ký của ông không nhắc.
  • «Lừa 84 năm»: con số tính từ buổi ra mắt đến đám cháy, nhưng người nghi ngờ đã có từ sớm.
  • Tin Amazon đóng cửa dịch vụ: còn rất mới, chi tiết có thể thay đổi.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Người Thổ không lừa được ai vì nó quá tinh vi. Nó lừa được vì người xem muốn tin rằng máy đã biết nghĩ. Poe, Willis, Racknitz và hai cậu bé ở Baltimore đều đã chạm vào sự thật, nhưng khán giả vẫn tự tay đóng cánh tủ lại.

Câu chuyện cũng cho thấy những cỗ máy thật có thể ra đời từ một trò bịp: Cartwright nghĩ ra khung dệt, còn Babbage về sau tính chuyện dạy cỗ máy tính toán của mình chơi cờ. Điều cần giữ lại là thói quen hỏi: ai đang ngồi trong hộp? Mỗi lần ta tin vào một cỗ máy «tự thân», có một con người như Schlumberger hay những người làm thuê hai đô la một giờ bị xóa khỏi bức tranh.

Câu hỏi thường gặp

Người Thổ (Mechanical Turk) của Kempelen là gì?

Là một chiếc tủ gỗ có bàn cờ, với hình nhân đội khăn xếp ngồi phía sau, do Wolfgang von Kempelen ra mắt khoảng năm 1770. Nó được giới thiệu như cỗ máy tự chơi cờ, nhưng thực chất có một người điều khiển bên trong.

Người Thổ hoạt động bằng cách nào?

Theo bài của Silas Weir Mitchell năm 1857, người vận hành ngồi trên ghế trượt và đổi bên mỗi khi một cánh tủ mở ra. Anh nhìn kim sắt gắn dưới bàn để biết đối thủ đi nước nào, đi lại trên bàn cờ nhỏ cắm chốt, rồi dùng cần nối để điều khiển cánh tay và các ngón tay gỗ.

Ai đã ngồi trong cỗ máy?

Không ai biết ai ngồi trong tủ thời Kempelen. Thời Mälzel, nhiều cái tên đã lộ ra, và người cuối cùng, đáng nhớ nhất, là William Schlumberger, mất ở Havana vào tháng 2 năm 1838.

Cỗ máy có thật sự lừa người ta suốt 84 năm không?

Chưa hẳn. Con số 84 năm tính từ buổi ra mắt đến đêm cháy, nhưng rất sớm đã có người nói đúng rằng trong tủ có người. Đúng hơn là người ta biết mà vẫn muốn xem.

Người Thổ kết thúc ra sao?

Sau khi Mälzel qua đời năm 1838, cỗ máy được bán đấu giá, sau đó gửi vào Bảo tàng Trung Hoa ở Philadelphia và bị bỏ quên. Nó cháy trong vụ hỏa hoạn đêm 5/7/1854.

Amazon Mechanical Turk liên quan gì đến Người Thổ?

Amazon đặt tên dịch vụ ra mắt năm 2005 theo cỗ máy này, vì công việc trên đó cũng do người làm phía sau. Theo nguồn của kịch bản, mức kiếm trung vị của người làm khoảng 2 đô la một giờ, và dịch vụ đóng cửa ngày 30/9/2026.

Nguồn tham khảo

  • Tom Standage, The Turk (2002)
  • Gerald M. Levitt, The Turk, Chess Automaton (2000)
  • Silas Weir Mitchell, «The Last of a Veteran Chess Player», Chess Monthly (1857)
  • Edgar Allan Poe, bài về cỗ máy cờ, Southern Literary Messenger (tháng 4/1836)
  • Robert Willis (1821); Karl Gottlieb von Windisch (1784); Allen (1859)
  • Wikipedia: «Mechanical Turk», «Wolfgang von Kempelen», «Amazon Mechanical Turk»
  • Skeptoid #476; IEEE Spectrum (18/3/2019)

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.