RoboCup 1997 ở Nagoya là giải bóng đá robot chính thức đầu tiên, diễn ra vào cuối tháng Tám năm 1997, chỉ ba tháng sau khi Deep Blue của IBM thắng Garry Kasparov ở cờ vua. Câu chuyện đáng quan tâm vì các nhà sáng lập đặt ra một mục tiêu nghe như đùa: đến năm 2050, một đội robot sẽ đá theo luật FIFA và thắng đội vô địch World Cup của loài người.

Tóm tắt nhanh

Sau cờ vua, các nhà nghiên cứu muốn một bài toán khó hơn cho trí tuệ nhân tạo. Họ chọn bóng đá vì nó đảo ngược mọi điều dễ chịu của bàn cờ: mọi thứ diễn ra cùng lúc, mỗi cầu thủ chỉ thấy một góc sân và cả đội phải phối hợp không có bộ óc trung tâm. Ba chữ gói gọn thử thách này là thời gian thực, bất định và đồng đội. Gần ba thập kỷ sau, robot vẫn chưa thắng được con người ở quả bóng FIFA thật.

Diễn biến chính

Từ bàn cờ sang sân cỏ (đầu thập niên 1990)

Suốt gần nửa thế kỷ, cờ vua là thước đo của trí tuệ nhân tạo. Nhưng trên bàn cờ, mọi quân đều phơi bày, hai bên đi lần lượt và thế giới đứng yên chờ người nghĩ. Năm 1992, giáo sư Alan Mackworth của Đại học British Columbia, trong bài báo «Về những robot biết nhìn» (On Seeing Robots), đã nêu ý tưởng cho robot đá bóng.

Những người sáng lập (1993–1996)

Năm 1993, Hiroaki Kitano (khi đó làm cho Sony) cùng đồng nghiệp phác thảo «Robot J-League». Minoru Asada ở Đại học Osaka đã có robot tự học sút bóng, nhưng nó chơi một mình, chưa có đồng đội. Manuela Veloso của Carnegie Mellon, người Bồ Đào Nha nhưng không mê bóng đá, năm 1994 xem một màn trình diễn robot đá bóng còn thô và thấy đó là thử thách lớn cho máy tự hành. Năm 1996 bà cùng nhóm đi Hàn Quốc rồi Nhật Bản; theo lời bà kể, chính ở đó mọi người cùng nghĩ ra một giải bóng đá robot quốc tế.

Bài tuyên ngôn và chiếc bàn bóng bàn (đầu năm 1997)

Đầu năm 1997, các nhà sáng lập đăng bài báo RoboCup trên tạp chí AI Magazine, gọi đây là một «dự án cột mốc» đòi hỏi tự hành, phối hợp nhiều tác tử, học chiến lược, suy luận thời gian thực và ghép dữ liệu nhiều cảm biến. Theo lời Veloso kể, bà đề xuất dùng bàn bóng bàn làm sân vì ở đâu cũng có; luật phải viết trong bảy tháng.

Nagoya, tháng 8/1997

RoboCup-97 diễn ra từ 23 đến 29/8/1997 bên lề hội nghị IJCAI-97 tại Trung tâm Hội nghị Nagoya. Vé vào cửa một nghìn yên, các đội có khu chỉnh máy cạnh sân, và trang giải còn in sẵn lời dặn rằng trận có thể trễ hoặc bị huỷ vì trục trặc kỹ thuật. Đội của Veloso (CMUnited) vô địch giải robot nhỏ; chung kết giải cỡ trung hoà nên có hai nhà vô địch; giải mô phỏng thuộc về một đội ở Berlin. Sean Luke ở Đại học Maryland nhận giải khoa học vì đội bóng ảo tự tiến hoá mà không ai lập trình từng nước đi.

Bốn quả bóng, bốn bài toán (1998–2002)

Giải robot nhỏ dùng bóng golf màu cam, robot không cao quá 15 cm và ngang không quá 18 cm, với camera trên cao điều khiển cả đội. Năm 1999 đội Cornell vô địch ngay lần đầu nhờ cơ cấu sút, và năm 2000 giới thiệu bộ rê bóng xoáy. Giải mô phỏng chỉ còn chiến thuật và học máy. Giải chó robot AIBO của Sony (trình diễn ở Paris 1998, chính thức ở Stockholm 1999) buộc mọi đội dùng cùng một phần cứng, robot phải tự nhìn bằng camera trên đầu. Năm 2002 ở Fukuoka, khoảng 200 đội và 127.000 khán giả đến xem; lần đầu tiên robot hình người ra sân, và quả phạt đền chậm chạp của Foot-Prints trước thủ môn Tao-Pie-Pie trở thành khoảnh khắc đáng nhớ.

Lớn lên và va vào thực tế (2006–2022)

Năm 2006 Sony ngừng sản xuất AIBO; từ năm 2009 giải nền tảng chung chỉ còn robot hình người nhỏ Nao. Năm 2013 ở Eindhoven có 40.000 khán giả. Dù vậy, năm 2014 nhà nghiên cứu Daniel Lee thừa nhận robot của ông giống trẻ năm tuổi hơn là Ronaldo. Peter Stone nhận xét Nao ngã rồi đứng dậy rất nhanh, nhưng chưa robot hình người nào rê bóng và đổi hướng nhanh như cầu thủ chuyên nghiệp. Năm 2022, đội nữ Vitória của Bồ Đào Nha cố tình đá chậm để trận với Tech United hoà và đi tới loạt luân lưu; Stone chấm trình độ robot giỏi nhất ngang một học sinh tiểu học khá.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Quy mô Nagoya: Sony CSL ghi 33 đội mô phỏng, 4 đội cỡ nhỏ, 5 đội cỡ trung, còn robocup.org nói hơn 40 đội. Người trong cuộc nhớ đó là một phòng triển lãm nhỏ, có nguồn khác nhắc phòng khách sạn.
  • Đích năm 2050: có ít nhất ba cách hiểu (thắng nhà vô địch World Cup gần nhất, thắng nhà vô địch nói chung, hay đội giỏi nhất trên sân cỏ thật). Chính Stone cho biết mốc này vẫn gây tranh luận.
  • Robot kho Kiva: Raffaello D'Andrea, người đứng sau đội Cornell, lập công ty Kiva Systems; Amazon mua lại năm 2012 với giá 775 triệu USD. Tuy vậy robot kho không «mọc thẳng» từ sân bóng; điều theo ông sang là các sinh viên và thói quen bắt nhiều máy tự tránh nhau.
  • Chuyện kể của Veloso: bàn bóng bàn, bảy tháng viết luật hay lời reo của Peter Stone là giai thoại theo lời bà kể, và chính bà từng nhớ nhầm vài chi tiết về giải. Ngày khai sinh của bóng đá robot cũng có nhiều nơi: Vancouver, Tokyo, Hàn Quốc.
  • Chuyện lách luật: việc robot học theo luật thay vì học đá bóng mới là câu hỏi mở của kịch bản, chưa có ví dụ có nguồn.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

RoboCup không chỉ là một cuộc đua tới năm 2050. Thứ quý nhất nó để lại là một sân chung, nơi mọi đội phải cùng lúc tự nhìn, tự phối hợp và tự quyết trong nháy mắt dưới cùng một luật, điều mà bàn cờ chưa bao giờ đòi hỏi. Với Veloso, thắng con người chỉ là phương tiện, còn đích thật là đưa robot vào đời sống hằng ngày, như robot CoBot đi lại trong tòa nhà và nhờ người xung quanh giúp khi bị kẹt.

Sân chung cũng có cái giá: mỗi quả bóng là một bộ luật, và đội nào cũng học thắng luật của mùa giải trước khi học đá bóng. Khi nào luật bắt đầu dạy máy lách luật thay vì chơi bóng là câu hỏi còn bỏ ngỏ. Còn chuyện làm cho cơ thể máy chuyển động thì, như Stone nói, luôn khó và lâu hơn nhiều so với làm phần mềm thông minh hơn.

Câu hỏi thường gặp

RoboCup 1997 diễn ra khi nào, ở đâu?

Giải diễn ra từ 23 đến 29/8/1997 tại Trung tâm Hội nghị Nagoya (Nhật Bản), bên lề hội nghị trí tuệ nhân tạo IJCAI-97.

Mục tiêu năm 2050 của RoboCup là gì?

Các nhà sáng lập tuyên bố đến năm 2050 một đội robot sẽ thắng đội vô địch World Cup của loài người theo luật FIFA. Cách hiểu cụ thể của mốc này còn tranh luận, và Peter Stone cũng thừa nhận điều đó.

Vì sao chọn bóng đá sau khi Deep Blue thắng cờ vua?

Bóng đá diễn ra cùng lúc, mỗi cầu thủ chỉ thấy một góc sân và đội phải phối hợp không có bộ điều khiển trung tâm. Những điều đó khác hẳn bàn cờ, nơi ai cũng thấy hết và có lượt để suy nghĩ.

Ai là những người sáng lập RoboCup?

Các nhân vật chính trong kịch bản gồm Hiroaki Kitano, Minoru Asada và Manuela Veloso, cùng ý tưởng ban đầu của Alan Mackworth năm 1992. Nguồn cũng cho thấy bóng đá robot có nhiều ngày khai sinh ở Vancouver, Tokyo và Hàn Quốc.

Robot đã thắng con người ở bóng đá chưa?

Chưa. Năm 2022, đội nữ Vitória phải cố tình nương tay để trận với Tech United hoà. Peter Stone chấm robot giỏi nhất ngang một học sinh tiểu học khá.

RoboCup có liên quan gì đến robot kho của Amazon?

Raffaello D'Andrea, người đứng sau đội Cornell, lập Kiva Systems và Amazon mua lại năm 2012 với giá 775 triệu USD. Tuy nhiên, robot kho không trực tiếp mọc ra từ sân bóng, mà thừa hưởng con người và kinh nghiệm điều phối nhiều máy.

Nguồn tham khảo

  • Sony CSL, trang RoboCup-97
  • robocup.org (lịch sử RoboCup)
  • Tạp chí AI Magazine 18(1), 1997: bài «RoboCup: A Challenge Problem for AI»
  • IEEE Spectrum (2015, 2019, 2023)
  • Smithsonian Magazine (2014)
  • Scientific American (2002)
  • UBC Reports (3/10/1996)
  • AIhub (2026), lời kể của Manuela Veloso
  • Wikipedia: các mục về RoboCup, giải robot nhỏ, giải nền tảng chuẩn

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.