Mùa đông AI là cách người trong nghề gọi những giai đoạn niềm tin và tiền bạc dành cho trí tuệ nhân tạo đột ngột rút đi, và câu chuyện bắt đầu từ cuộc tranh luận của đài BBC năm 1973 giữa Sir James Lighthill và các nhà nghiên cứu AI. Bài này kể lại hai mùa đông ấy, từ Dartmouth 1956 đến cú sụp của máy Lisp năm 1987. Câu hỏi xuyên suốt: AI đã chết thật, hay thứ chết đi là một điều khác?

Tóm tắt nhanh

Theo cách đọc hồ sơ của kênh, AI chưa từng chết. Thứ mất đi trong hai đợt vỡ mộng là những lời hứa có hạn chót: mười năm cho máy vô địch cờ vua, hai mươi năm cho máy làm mọi việc của con người, mười năm và một tỷ đô la cho cỗ máy biết nhìn, nghe, nói và nghĩ. Giới hạn kỹ thuật là có thật, nhưng khoảng cách giữa lời hứa và ngày nghiệm thu mới biến chúng thành khủng hoảng. Trong khi đó, các ý tưởng như mạng nơ-ron vẫn đi tiếp qua cả hai mùa đông.

Diễn biến chính

1955–1970: từ đề xuất Dartmouth đến những lời hẹn

Ngày 31 tháng 8 năm 1955, John McCarthy, Marvin Minsky, Claude Shannon và Nathaniel Rochester ký đề xuất xin Quỹ Rockefeller 13.500 đô la cho một nghiên cứu hai tháng, mười người, vào mùa hè 1956 tại Dartmouth. Bản đề xuất thường được xem là nơi cụm từ "trí tuệ nhân tạo" ra đời, và nó mở đầu bằng một giả thuyết, kèm niềm lạc quan lớn về chuyện làm máy dùng ngôn ngữ, hình thành khái niệm và tự cải thiện.

Sự lạc quan sau đó thành lịch hẹn. Đầu năm 1958, Herbert Simon và Allen Newell viết rằng trong mười năm, máy tính sẽ vô địch cờ vua thế giới; phải đến 1997 Deep Blue mới thắng Garry Kasparov. Năm 1960, Simon viết về khả năng máy làm mọi công việc của con người trong hai mươi năm, và năm 1967 Minsky viết rằng chỉ trong một thế hệ, bài toán tạo AI về cơ bản sẽ được giải quyết. Tháng 11 năm 1966, báo cáo ALPAC về dịch máy kết luận chưa thấy triển vọng gần cho dịch máy hữu ích; theo nhà sử học John Hutchins, tài trợ lớn cho dịch máy ở Mỹ gần như cạn trong khoảng hai mươi năm.

1958–1971: perceptron và cuốn Perceptrons

Frank Rosenblatt, nhà tâm lý học ở Phòng thí nghiệm Hàng không Cornell, muốn máy tự học từ ví dụ thay vì được lập trình từng quy tắc. Tháng 7 năm 1958, Hải quân Mỹ cho báo chí xem một chương trình mô phỏng perceptron chạy trên máy IBM 704; sau 50 lần thử, máy phân biệt được thẻ đục lỗ đánh dấu bên trái với bên phải. Cỗ máy phần cứng Mark I chỉ hoàn thành khoảng năm 1960.

Năm 1969, Minsky và Seymour Papert xuất bản Perceptrons, một cuốn sách toán học chứng minh những perceptron có cấu trúc hạn chế không nhận ra được một số tính chất của toàn bộ hình ảnh. Chính cuốn sách cũng thừa nhận mạng nhiều lớp có thể dựng nên máy tính vạn năng; vấn đề là chưa ai biết cách dạy nó. Ngày 11 tháng 7 năm 1971, đúng sinh nhật lần thứ 43, Rosenblatt qua đời trong một chuyến đi thuyền buồm trên vịnh Chesapeake.

1972–1973: báo cáo Lighthill

Hội đồng Nghiên cứu Khoa học (SRC) của Anh, do chủ tịch Brian Flowers đại diện, mời Sir James Lighthill, giáo sư toán ứng dụng ở Cambridge và là người ngoài ngành, đánh giá toàn cảnh AI. Báo cáo đề tháng 7 năm 1972, in năm 1973, chia lĩnh vực thành ba phần: A (tự động hoá tiên tiến), C (dùng máy tính nghiên cứu hệ thần kinh và tâm lý) và B (cây cầu nối, gồm cả robot). Lighthill nhận xét các khám phá chưa tạo được tác động lớn như từng hứa hẹn, và nêu bùng nổ tổ hợp làm lý do kỹ thuật.

Năm 1973, ông tranh luận với Donald Michie và đồng nghiệp trong loạt Controversy của BBC tại Viện Hoàng gia; McCarthy cũng phản bác bằng văn bản. Theo Jim Howe, báo cáo gây mất niềm tin lớn vào AI trong giới học thuật Anh, kéo dài cả thập niên. Ở Mỹ, điều khoản Mansfield từ năm 1969 buộc Bộ Quốc phòng chỉ tài trợ nghiên cứu cơ bản liên quan trực tiếp đến quân sự; chương trình hiểu tiếng nói của DARPA, với hệ thống Harpy của Carnegie Mellon, không được tài trợ giai đoạn tiếp theo.

1980–1984: XCON, cơn sốt đầu tư và cảnh báo

Năm 1980, hãng DEC bắt đầu dùng XCON (R1), hệ chuyên gia do John McDermott phát triển để cấu hình máy VAX theo đơn hàng, với 772 quy tắc ở bản đầu. Thành công thương mại này kéo tiền quay lại: Nhật khởi động dự án Máy tính Thế hệ Thứ năm năm 1982, Anh đáp lại bằng chương trình Alvey (350 triệu bảng), và năm 1983 DARPA công bố Sáng kiến Điện toán Chiến lược với cam kết 1 tỷ đô la.

Năm 1984, tại hội nghị AAAI ở Austin, buổi thảo luận mang tên "Thời kỳ Đen tối của AI" do Drew McDermott dẫn đã cảnh báo kỳ vọng có thể quá cao và nhắc đến cụm "mùa đông AI", gợi từ khái niệm "mùa đông hạt nhân".

1987–1993: máy Lisp sụp đổ

Năm 1987, thị trường máy Lisp sụp đổ vì máy trạm Sun và máy tính cá nhân chạy được phần mềm tương tự với giá rẻ hơn; theo sách của Daniel Crevier, một ngành nửa tỷ đô la bị thay thế trong một năm. Lisp Machines vỡ nợ năm 1987, còn Symbolics nộp đơn xin bảo hộ phá sản ngày 27 tháng 1 năm 1993. Cũng năm 1987, Jack Schwarz ở DARPA cắt mạnh tiền cho AI, và XCON đã phình lên khoảng 6.200 quy tắc, mỗi năm phải sửa khoảng một nửa. Dự án Thế hệ Thứ năm kết thúc năm 1992.

1970–2024: ý tưởng cũ sống lại

Mảnh ghép còn thiếu của Perceptrons đã có từ trước: Seppo Linnainmaa mô tả cách tính đạo hàm ngược dòng năm 1970, Paul Werbos đưa ý tưởng vào luận án năm 1974. Ngày 9 tháng 10 năm 1986, Rumelhart, Hinton và Williams đăng bài về lan truyền ngược trên Nature. Năm 1989, Yann LeCun cùng đồng nghiệp dùng nó để đọc mã bưu chính viết tay; theo Léon Bottou, từ năm 1996 khoảng 10–20% số séc viết ở Mỹ đi qua một hệ thống kế thừa. Năm 2012 AlexNet thắng ImageNet với tỉ lệ lỗi 15,3% so với 26,2% của đội nhì. Năm 2019 Hinton, LeCun và Bengio nhận giải Turing; năm 2024 Hopfield và Hinton nhận giải Nobel Vật lý.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Câu "ba đến tám năm" của Minsky: do nhà báo Brad Darrach dẫn trong tạp chí Life tháng 11 năm 1970. Minsky về sau nói ông bị trích sai, nên đây là lời một bài báo gán cho ông.
  • Bản tin New York Times 1958: câu về cỗ máy biết đi, nói, nhìn, viết và ý thức về mình là lời bản tin nói về kỳ vọng của Hải quân, không phải lời trực tiếp của Rosenblatt.
  • Chuyện "vodka ngon, thịt ôi": là giai thoại; Hutchins lần ra các dị bản từ năm 1956.
  • Cuốn Perceptrons có "giết" mạng nơ-ron không? Mikel Olazaran gọi phiên bản đó là "lịch sử chính thức"; Minsky và Papert thì cho rằng nghiên cứu chững lại vì vấn đề nội tại. Không có chứng cứ nối cái chết của Rosenblatt với cuốn sách.
  • Động cơ của báo cáo Lighthill: có nhà sử học cho rằng nó được đặt viết với ý định cắt tiền phòng thí nghiệm của Michie; đó là nhận định còn tranh cãi. Người đặt hàng là SRC, không phải Quốc hội Anh.
  • DARPA có "bị lừa" năm 1974 không? Một số sách kể vậy, nhưng hồ sơ của Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Mỹ cho thấy chương trình chạy đủ 5 năm.
  • Mùa đông thứ nhất có thật không? Thomas Haigh (2023) cho rằng trên diện rộng nó không tồn tại: nhóm AI của ACM tăng từ 1.241 hội viên năm 1973 lên khoảng 3.500 năm 1978. Ở Anh, với những người mất tiền, nó rất thật.
  • Chu kỳ cường điệu: là mô hình của ngành tư vấn, không phải định luật khoa học.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Những giới hạn kỹ thuật như bùng nổ tổ hợp, giới hạn của perceptron đơn giản hay gánh nặng bảo trì của hệ chuyên gia đều có thật. Nhưng theo cách nhìn của kênh, chính khoảng cách giữa lời hứa và ngày nghiệm thu mới biến chúng thành những cuộc vỡ mộng, với cái giá cụ thể: nhóm mất tài trợ, chương trình không được gia hạn, công ty phá sản.

Điều sụp đổ luôn có tên cụ thể: một dòng máy chuyên dụng, những kế hoạch quốc gia lỡ hạn. Còn các ý tưởng thì tiếp tục. Như Nick Bostrom nhận xét năm 2006, khi một thứ đủ hữu ích và phổ biến, người ta thôi gọi nó là AI. Lần tới nghe ai đó hứa AI sẽ làm được điều gì trong vài năm, hãy hỏi: bằng chứng nằm ở đâu, và nếu lỡ hạn, ai sẽ trả giá?

Câu hỏi thường gặp

Mùa đông AI là gì?

Là cách người trong nghề gọi những giai đoạn niềm tin và tiền tài trợ dành cho AI bị rút đi. Cụm từ được nhắc tại hội nghị AAAI năm 1984, gợi từ khái niệm "mùa đông hạt nhân".

Báo cáo Lighthill nói gì?

Báo cáo đề tháng 7 năm 1972, in năm 1973, nhận xét rằng ở không phần nào của lĩnh vực, các khám phá tạo được tác động lớn như từng hứa hẹn, và nêu bùng nổ tổ hợp làm lý do kỹ thuật. Lighthill còn chê nặng khoảng cách giữa lời hứa và kết quả.

Cuốn Perceptrons của Minsky và Papert có giết chết mạng nơ-ron không?

Đây là điều còn tranh cãi. Phiên bản quen thuộc nói là có, nhưng Olazaran gọi đó là "lịch sử chính thức", còn Minsky và Papert cho rằng nghiên cứu chững lại vì vấn đề nội tại của perceptron.

Máy Lisp sụp đổ năm 1987 vì sao?

Máy trạm Sun và máy tính cá nhân ngày càng mạnh chạy được cùng loại phần mềm AI với giá rẻ hơn nhiều. Lisp Machines vỡ nợ năm 1987, Symbolics nộp đơn xin bảo hộ phá sản năm 1993.

Có đúng Minsky dự đoán máy thông minh như người trong 3 đến 8 năm?

Câu này do tạp chí Life dẫn năm 1970, nhưng Minsky về sau khẳng định ông bị trích sai. Nên xem đó là lời một bài báo gán cho ông.

AI đã chết trong các mùa đông ấy chưa?

Theo cách đọc của kênh thì chưa: thứ chết đi là những lời hứa có hạn chót, còn ý tưởng như lan truyền ngược vẫn đi tiếp, dẫn đến AlexNet năm 2012 và giải Nobel Vật lý 2024.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.