Trận đấu giữa AlphaGo và Lee Sedol tại Seoul tháng 3 năm 2016 là một trong những khoảnh khắc nổi tiếng nhất của lịch sử trí tuệ nhân tạo, với nước cờ thứ 37 ở ván hai khiến cả giới cờ vây sững người. Bài viết kể lại diễn biến năm ván đấu, và điều xảy ra với các kỳ thủ chuyên nghiệp trong những năm sau đó.

Tóm tắt nhanh

Từ ngày 9 đến 15 tháng 3 năm 2016, chương trình AlphaGo của DeepMind (Google) đấu năm ván với kỳ thủ Hàn Quốc Lee Sedol tại khách sạn Four Seasons, Seoul, và thắng 4–1. Nước 37 của AlphaGo ở ván hai và nước 78 của Lee ở ván bốn là hai nước được nhắc đến nhiều nhất. Về sau, các kỳ thủ chuyên nghiệp bắt đầu học từ máy, và theo một nghiên cứu năm 2023, chất lượng nước đi của họ tăng lên.

Diễn biến chính

Trước năm 2015: cờ vây từng được coi là pháo đài cuối cùng

Năm 1997, máy tính Deep Blue của IBM thắng Garry Kasparov ở cờ vua, nhưng cờ vây vẫn đứng vững. Mỗi lượt cờ vây có trung bình khoảng 250 nước hợp lệ, ván dài khoảng 150 nước; cờ vua là khoảng 35 và 80. Bài báo về AlphaGo viết rằng tìm kiếm vét cạn là điều bất khả. Năm 2014, Rémi Coulom, tác giả chương trình Crazy Stone, nói với Wired rằng máy thắng người không cần chấp quân có lẽ còn cách khoảng mười năm, dù ông không thích đưa ra dự đoán.

Tháng 10 năm 2015 đến tháng 1 năm 2016: AlphaGo thắng Fan Hui

Từ 5 đến 9 tháng 10 năm 2015, AlphaGo thắng cả năm ván chính thức trước Fan Hui, nhà vô địch cờ vây châu Âu, kỳ thủ chuyên nghiệp hai đẳng. Kết quả được Nature công bố ngày 27 tháng 1 năm 2016. Cỗ máy kết hợp hai mạng nơ-ron với thuật toán tìm kiếm Monte Carlo: một mạng học từ 30 triệu thế cờ của các kỳ thủ nghiệp dư mạnh rồi tự chơi để tiến bộ thêm, mạng kia ước lượng bên nào đang thắng. Fan Hui sau đó làm cố vấn cho đội AlphaGo và theo Wired, thứ hạng của ông tăng từ khoảng 633 lên khoảng 300.

Ngày 9 tháng 3 năm 2016: ván một

Lee Sedol sinh năm 1983 trên đảo Bigeumdo, lên chuyên nghiệp năm 12 tuổi, đạt chín đẳng năm 2003 và có 18 danh hiệu quốc tế. Trước trận, ông nói ít nhất lần này mình tự tin sẽ thắng, và Korea Times ghi ông dự đoán thắng năm không hoặc bốn một. Trận đấu có giải thưởng một triệu đô la Mỹ, dùng luật Trung Quốc; kỹ sư Aja Huang đặt quân thay AlphaGo. Ở ván một, Lee cầm quân đen và đầu hàng sau 186 nước. Ông nói mình bị sốc.

Ngày 10 tháng 3: ván hai và nước 37

AlphaGo cầm quân đen và đi nước 37 ở bên phải bàn cờ. Michael Redmond, kỳ thủ chín đẳng làm bình luận viên, gọi đó là nước sáng tạo mà ông chưa từng thấy trong ván của một kỳ thủ hàng đầu. Fan Hui nói đó không phải nước đi của con người. Theo đội AlphaGo, mô hình học từ ván cờ người cho rằng khả năng một người đi nước này chỉ khoảng một phần mười nghìn. Lee đầu hàng sau 211 nước và nói ông chưa lúc nào cảm thấy mình đang dẫn.

Ngày 12 và 13 tháng 3: ván ba và ván bốn

Ở ván ba, Lee đầu hàng sau 176 nước, AlphaGo dẫn 3–0 và thắng trận đấu. Lee xin lỗi, rồi nói: tôi, Lee Sedol, đã thua, nhưng nhân loại thì không. Ván bốn, ông cầm quân trắng và đến nước 78 đặt một quân chen vào giữa thế đen. Go Game Guru gọi đó là nước duy nhất giữ ông ở lại cuộc đua, còn kỳ thủ Gu Li gọi là "bàn tay của Thượng đế". AlphaGo đáp sai ở nước 79 và đầu hàng sau 180 nước. Đến nay Lee vẫn là người duy nhất thắng AlphaGo trong một ván chính thức.

Ngày 15 tháng 3 và những năm sau: từ đối thủ thành người thầy

Ở ván năm, Lee xin cầm quân đen nhưng vẫn thua sau 280 nước; chung cuộc 4–1. Cuối tháng 12 năm 2016, tài khoản "Master" thắng 60 ván liên tiếp trên mạng và được xác nhận là một phiên bản mới của AlphaGo. Tháng 5 năm 2017, Ke Jie thua AlphaGo cả ba ván, trong đó ván đầu chỉ kém nửa điểm. Tháng 10 năm 2017, AlphaGo Zero tự học từ luật chơi, không dùng ván cờ nào của người. Ngày 19 tháng 11 năm 2019, Lee nộp đơn giải nghệ ở tuổi 36.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Các bản kể lệch nhau về việc Lee đứng dậy rời phòng trước hay sau khi nước 37 xuất hiện, và về thời gian ông suy nghĩ trước nước 78: có bài ghi vài phút, có bài ghi khoảng ba mươi phút.
  • Con số "một phần mười nghìn" cho cả nước 37 và nước 78 là cách DeepMind kể lại; chưa có số liệu chi tiết nào được công bố.
  • Lee kể cảm giác không hề dẫn ở ván hai, trong khi An Younggil phân tích rằng có lúc sau nước 37 ông còn vượt lên.
  • Lời kể của Lee thay đổi theo năm tháng: năm 2019 ông nói đã linh cảm thất bại từ trước trận, không khớp với dự đoán thắng năm 2016. Cũng năm đó, ông quy chiến thắng ván bốn cho một lỗi phần mềm, còn quyết định giải nghệ còn chịu ảnh hưởng từ tranh chấp với Hiệp hội Cờ vây Hàn Quốc.
  • Nghiên cứu PNAS 2023 chỉ xét sáu mươi nước đầu mỗi ván, và các tác giả chỉ viết rằng AI "có thể" đã thúc đẩy thay đổi. Một nghiên cứu năm 2025 đo phân bố nước khai cuộc lại thấy ảnh hưởng của AI chỉ ở mức vừa phải và ngắn hạn; hai kết quả đo hai thứ khác nhau.
  • Sức tính của AlphaGo trong trận gặp Lee được các nguồn ghi khác nhau.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Trước trận, nhiều người tin máy thắng người ở cờ vây còn cách ít nhất một thập kỷ. Seoul cho thấy ước đoán ấy sai, và nước 37 cho thấy cỗ máy có thể đi những nước mà dữ liệu từ con người không gợi ra. Nhưng nước 78 của Lee cũng cho thấy máy có chỗ hở, và về sau một nhóm nghiên cứu năm 2022 tìm ra điểm yếu có hệ thống ở chương trình KataGo.

Di sản dễ thấy nhất nằm ở giới kỳ thủ. Theo nghiên cứu PNAS, qua 5,8 triệu nước đi, chất lượng gần như đi ngang trong 66 năm rồi tăng sau khi AI siêu nhân xuất hiện. Cái giá là nhiều kỳ thủ phải theo gợi ý của máy mà chưa rút ra được nguyên lý chung. Lee nói học cờ như một nghệ thuật thì không thể chép từ bảng đáp án, nhưng vẫn để ngỏ khả năng AI giúp con người chơi nên một kiệt tác. Trận Seoul không phải nguyên nhân duy nhất của thay đổi này, nhưng là lúc cỗ máy bắt đầu chuyển từ đối thủ thành người thầy.

Câu hỏi thường gặp

Nước cờ thứ 37 của AlphaGo là gì?

Đó là nước đi của AlphaGo ở ván hai, ngày 10 tháng 3 năm 2016, đặt trên đường thứ năm bên phải bàn cờ. Về kỹ thuật, nó là một nước "vai". Theo mô hình học từ ván cờ người, khả năng một người đi nước này khoảng một phần mười nghìn.

AlphaGo thắng Lee Sedol với tỷ số nào?

AlphaGo thắng 4–1. Lee thua ba ván đầu, thắng ván bốn và thua ván năm.

Lee Sedol thắng AlphaGo ở ván nào, bằng nước nào?

Ông thắng ván bốn, ngày 13 tháng 3 năm 2016, sau nước 78 chen vào giữa thế đen. AlphaGo đáp sai ở nước 79 rồi đầu hàng sau 180 nước.

Sau trận đấu, Lee Sedol làm gì?

Ông nộp đơn giải nghệ ngày 19 tháng 11 năm 2019 sau 24 năm thi đấu chuyên nghiệp. Về sau, theo New York Times, ông lập học viện cờ vây cho trẻ em và đi nói chuyện về AI.

AlphaGo có thực sự thay đổi cách chơi cờ vây không?

Nghiên cứu PNAS 2023 thấy chất lượng nước đi của kỳ thủ chuyên nghiệp tăng sau khi AI siêu nhân xuất hiện. Tuy vậy, giới nghiên cứu vẫn tranh luận về mức độ, vì các thước đo khác nhau cho kết quả khác nhau.

Nguồn tham khảo

  • Silver et al., "Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search", Nature 529 (2016) — nature.com
  • Silver et al., "Mastering the game of Go without human knowledge", Nature 550 (2017) — nature.com
  • Các bài của C. Metz trên Wired, 10–16/3/2016 về ván hai, ván bốn và hai nước cờ
  • Go Game Guru, bình luận ván hai và ván bốn (3/2016)
  • Korea Times, 13/3/2016 — koreatimes.co.kr
  • Yonhap, 27/11/2019, về việc Lee Sedol giải nghệ — en.yna.co.kr
  • Shin et al., PNAS 120(12), 2023 — arxiv.org
  • MIT Technology Review, 27/2/2026 — technologyreview.com
  • FAR.AI, 2023, về điểm yếu của các AI cờ vây siêu nhân — far.ai
  • DeepMind blog, 27/5/2017 và Google blog, 16/3/2016

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.