Herman Hollerith là kỹ sư người Mỹ đã dùng thẻ đục lỗ và dòng điện để đếm dân số nước Mỹ trong cuộc tổng điều tra năm 1890. Đó là lần đầu một quốc gia giao việc đếm dân cho máy chạy điện, và con đường từ cỗ máy ấy dẫn tới IBM. Câu chuyện đáng chú ý vì nó vừa là một bước ngoặt kỹ thuật, vừa là bài học về việc ai nắm quyền với dữ liệu.

Tóm tắt nhanh

Nước Mỹ cuối thế kỷ 19 lớn nhanh hơn khả năng tự đếm mình, nên Cục Điều tra Dân số chọn máy lập bảng của Hollerith sau một cuộc thi với dữ liệu thật. Máy chạy nhanh vượt trội, ông được tiếng vang khắp thế giới, rồi mất quyền kiểm soát vì cho thuê máy với giá quá cao. Công ty của ông cuối cùng nằm trong một liên doanh mà sau này trở thành IBM, còn mô hình cho thuê máy và bán thẻ của ông thì sống tiếp.

Diễn biến chính

1880: bảy năm đếm bằng vạch bút chì

Hiến pháp Mỹ buộc phải đếm dân mười năm một lần, vì con số này quyết định mỗi bang có bao nhiêu ghế trong Quốc hội. Năm 1790 nước Mỹ chưa tới bốn triệu người, nhưng cách đếm một thế kỷ sau gần như không đổi. Thư ký kẻ vạch bút chì trong ô vuông rồi cộng lại, và mỗi câu hỏi mới lại bắt đầu từ đầu.

Bảng tổng hợp cuối cùng của đợt 1880 đến năm 1887 mới xong. Người ta tính rằng cuộc năm 1890 có thể chưa đếm xong thì cuộc năm 1900 đã phải bắt đầu, trong khi Quốc hội đặt trần chi phí 6,4 triệu đô la cho lần thứ mười một.

1860–1889: từ cậu bé ghét chính tả đến bằng sáng chế

Hollerith sinh năm 1860 ở Buffalo, mất cha khi mới bảy tuổi, và tốt nghiệp kỹ sư mỏ ở Trường Mỏ thuộc Đại học Columbia năm 19 tuổi. Một người thầy cũ kéo ông về làm thống kê công nghiệp cho tổng điều tra 1880, nên ông trực tiếp thấy cảnh đếm tay.

Theo hồi ức, bác sĩ John Shaw Billings từng nói lẽ ra phải có một cỗ máy làm phần cộng đếm thuần tuý máy móc. Ông thử băng giấy đục lỗ ở MIT, rồi chuyển sang thẻ, một bước ngoặt mà ông kể là gợi ý từ tấm vé tàu đục lỗ mô tả hành khách. Năm 1884 ông vào Cục Sáng chế và nộp đơn đầu tiên; đầu năm 1889 ông nhận ba bằng sáng chế cho hệ thống của mình, sau khi chạy thử ở Baltimore, New York và văn phòng Tổng Y sĩ quân đội.

1889–1890: cuộc thi St. Louis và cỗ máy đọc người

Cục Điều tra Dân số cho ba phương pháp thi trên dữ liệu thật năm 1880 của bốn khu ở St. Louis. Hollerith mất 72,5 giờ để đục thẻ, còn hai đối thủ mất từ 100,5 đến 144,5 giờ để chép dữ liệu. Ở phần phân loại và cộng đếm, hai đối thủ cần 44,5 và 55,5 giờ, còn ông chỉ cần 5,5 giờ. Chính phủ thuê hơn 50 máy của ông.

Trong máy đếm, thẻ nằm trên tấm cao su, mỗi ô có một cốc thuỷ ngân bên dưới và một cây kim lò xo bên trên. Chỗ có lỗ, kim chạm thuỷ ngân và đóng mạch; nam châm điện đẩy mặt số lên một nấc, chuông reo, và nắp ngăn phân loại bật mở. Máy có 40 mặt số, và một thư ký lành nghề đọc được khoảng 80 thẻ mỗi phút. Khoảng 60 triệu thẻ đã được đục.

Tháng 8 năm 1890: con số làm nước Mỹ thất vọng

Ngày 16 tháng 8 năm 1890, con số sơ bộ 62.622.250 người được công bố. Dư luận đã mong khoảng 75 triệu, nên báo chí chê “những cỗ máy vô dụng”. Tuy vậy, theo tạp chí The Electrical Engineer thời ấy, không ai chỉ ra được máy sai ở đâu. Nhìn lại, vấn đề nằm ở kỳ vọng chứ không ở bộ đếm.

Sau đó các bảng thống kê chi tiết ra nhanh hơn hẳn năm 1880. Năm 1891, Canada, Na Uy và Áo dùng máy của ông, rồi đến Nga, Anh và Pháp.

1896–1911: cho thuê máy, bán thẻ và cú ngã với Powers

Năm 1896, Hollerith lập Công ty Máy Lập bảng. Ông không bán đứt máy mà cho thuê, đồng thời bán thẻ, và khách hàng mở rộng sang hãng đường sắt, hãng bảo hiểm. Đến tổng điều tra 1900, giá thuê cao đến mức, theo Cục Điều tra Dân số, còn đắt hơn cả đếm tay.

Khoảng năm 1905, giám đốc Cục Simon North đòi máy tốt hơn và giá rẻ hơn, nhưng Hollerith từ chối. Cục không gia hạn mà lập xưởng riêng, nơi kỹ sư James Powers chế ra máy mới. Năm 1911 Powers lập công ty của mình, còn Hollerith, ở tuổi 50, bán công ty cho nhà tài phiệt Charles Flint để hợp thành CTR, và ông nhận khoảng 1,2 triệu đô la.

1914–1951: từ CTR đến IBM và UNIVAC

Hollerith ở lại làm cố vấn kỹ thuật nhưng không hợp với Thomas Watson, người vào công ty năm 1914. Năm 1924 CTR đổi tên thành IBM. Hãng vẫn cho thuê máy và bán thẻ, một mô hình mà đến năm 1936 Toà án Tối cao Mỹ còn phải xét tới. Hollerith mất ngày 17 tháng 11 năm 1929.

Năm 1951, Cục Điều tra Dân số nhận máy tính điện tử UNIVAC do Remington Rand bán. Công ty của Powers về sau đã nhập vào tập đoàn này, nên người thay máy của Hollerith là hậu duệ của chính đối thủ cũ.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Máy đếm xong lúc nào? Con số đầu tiên có thể được cộng tay theo hộ gia đình chứ chưa qua thẻ nào, và các nguồn ghi mốc hoàn tất từ vài tháng đến vài năm. Chỉ chắc rằng nhanh hơn năm 1880.
  • Giai thoại về Hollerith. Món salad gà, cú nhảy cửa sổ lớp học, bệ bồn cầu nối điện hay chuyện thư ký hút thuỷ ngân để được nghỉ đều đến từ hồi ức hoặc một cuốn tiểu sử viết muộn. Chúng đáng kể nhưng chưa phải bằng chứng.
  • Vai trò trong IBM. Hollerith không sáng lập IBM; ông lập một trong bốn công ty hợp thành CTR và rời đi trước khi có tên IBM.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Hollerith không phát minh ra máy tính. Điều ông tạo ra là một cách nhìn: mỗi con người là một hàng lỗ để máy đọc. Di sản lớn của ông có lẽ nằm ở ý tưởng giữ cỗ máy trong tay mình và bán cho thiên hạ những tấm thẻ, hơn là ở bản thân chiếc máy.

Câu chuyện cũng nhắc rằng máy chỉ đếm những cột mà con người đã chọn. Năm 1890, có người quyết định thẻ có ô nào, phân loại màu da ra sao, và vì sao số con còn sống có cột riêng còn tên người thì không. Khi các hệ thống AI ngày nay đọc con người bằng hàng nghìn cột, câu hỏi ai chọn cột và ai bị xếp vào ô nào vẫn là câu hỏi của năm 1890.

Câu hỏi thường gặp

Herman Hollerith là ai?

Ông sinh ngày 29 tháng 2 năm 1860 ở Buffalo, bang New York, trong gia đình người Đức di cư, và học thành kỹ sư mỏ. Ông là người chế ra hệ thống thẻ đục lỗ và máy lập bảng dùng cho tổng điều tra Mỹ năm 1890.

Vì sao tổng điều tra năm 1890 dùng máy?

Cách đếm bằng vạch bút chì quá chậm: đợt năm 1880 phải đến năm 1887 mới có bảng tổng hợp cuối cùng. Dân số tăng, câu hỏi nhiều thêm, nên người ta lo cuộc năm 1890 chưa đếm xong thì cuộc năm 1900 đã phải bắt đầu.

Máy của Hollerith hoạt động thế nào?

Mỗi người là một tấm thẻ có các lỗ ứng với câu trả lời. Khi thẻ được ép xuống, kim chỉ xuyên qua chỗ có lỗ và chạm cốc thuỷ ngân bên dưới, đóng mạch điện. Nam châm điện khi đó đẩy mặt số nhích một nấc.

Hollerith có sáng lập IBM không?

Không. Ông lập Công ty Máy Lập bảng năm 1896, rồi bán công ty để hợp nhất thành CTR năm 1911. Tên IBM chỉ xuất hiện năm 1924, khi ông đã lùi dần ra khỏi công ty.

Máy của Hollerith đếm xong tổng điều tra 1890 trong bao lâu?

Nguồn không thống nhất: mỗi nguồn ghi một mốc, từ vài tháng đến vài năm. Điều chắc chắn là nhanh hơn năm 1880, nhưng không thần kỳ như lời đồn. Con số sơ bộ công bố sau vài tuần có thể đã được cộng tay theo hộ gia đình.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.