Vụ sụp đổ của Lernout & Hauspie và thương vụ bán Dragon Systems là câu chuyện về cách một công ty giọng nói của Bỉ dùng doanh thu ảo để mua công nghệ thật vào cuối thập niên 1990. Người trả giá đắt nhất là vợ chồng James và Janet Baker, những người làm ra phần mềm nhận dạng giọng nói Dragon. Chuyện đáng đọc vì cơn sốt công nghệ ngày ấy có nhiều điểm giống làn sóng trí tuệ nhân tạo hôm nay.
Tóm tắt nhanh
Năm 2000, vợ chồng Baker bán Dragon cho Lernout & Hauspie (L&H) với giá trên giấy là 580 triệu đô la, nhưng toàn bộ được trả bằng cổ phiếu của L&H. Vài tháng sau, L&H lộ ra là đã thổi phồng doanh thu, đặc biệt ở Hàn Quốc, rồi phá sản. Cổ phiếu của nhà Baker gần như mất hết giá trị. Họ kiện ngân hàng Goldman Sachs, người cố vấn của mình, nhưng bồi thẩm đoàn năm 2013 kết luận Goldman không có lỗi. Phần mềm Dragon thì vẫn sống tiếp, qua ScanSoft, Nuance rồi Microsoft.
Diễn biến chính
Từ luận án ở Carnegie Mellon đến Dragon Systems (1975–1982)
Đầu thập niên 1970, James Baker, một nhà toán học, và Janet, người bạn đời của ông, làm nghiên cứu sinh trong phòng thí nghiệm của giáo sư Raj Reddy tại Đại học Carnegie Mellon. Cả hai bảo vệ luận án tiến sĩ năm 1975. Khi giới nghiên cứu phần lớn tin phải viết tay hàng nghìn quy tắc ngữ pháp, nhà Baker chọn hướng thống kê: cho máy đoán từ tiếp theo bằng xác suất, về sau được gọi là mô hình Markov ẩn. Năm 1975, James đặt tên hệ thống là DRAGON.
Sau thời gian ở IBM, năm 1982 hai vợ chồng lập công ty ngay trong phòng khách nhà mình, không có vốn mạo hiểm, với khoản vay mua nhà lớn và số tiền tiết kiệm đủ sống chừng 18 đến 24 tháng. Tên Dragon Systems lấy từ hình con rồng trên bộ bát đĩa sứ của gia đình.
NaturallySpeaking và sức hút của Dragon (1997–1999)
Tháng 6 năm 1997, Dragon tung ra NaturallySpeaking, phần mềm cho phép nói liền mạch thay vì đọc từng từ ngắt quãng. Tại hội chợ COMDEX cuối năm đó, sản phẩm thắng gần như mọi giải lớn. IBM đáp lại bằng sản phẩm giá 99 đô la; IBM bán được nhiều bản hơn, nhưng Dragon thu về nhiều tiền hơn. Công ty tăng trưởng chừng 50% mỗi năm mà không vay nợ. Đến năm 1999, Dragon có khoảng 400 nhân viên, doanh thu khoảng 70 triệu đô la và nhận được thư hỏi mua từ Intel, Sony cùng một số hãng khác.
Lernout & Hauspie và giấc mơ Thung lũng Ngôn ngữ (1987–1999)
Jo Lernout và Pol Hauspie lập L&H năm 1987 ở thị trấn Ieper (Bỉ), cũng làm về giọng nói và dịch máy. Họ muốn dựng một “Thung lũng Ngôn ngữ Flanders” gồm nhiều công ty khởi nghiệp, và lập quỹ đầu tư cho mục đích đó năm 1995. Chính quyền vùng góp vốn và bảo lãnh phần lớn một khoản vay ngân hàng. Cùng năm, L&H lên sàn Nasdaq, là công ty Bỉ đầu tiên làm được điều này.
Giá cổ phiếu tăng giúp L&H dùng cổ phiếu như tiền để mua công ty: một hãng giọng nói ở Berkeley, công ty của Ray Kurzweil, một hãng dịch máy. Năm 1998 Microsoft hợp tác và đầu tư 45 triệu đô la. Có lúc L&H được định giá gần 10 tỉ đô la.
Thương vụ 580 triệu đô la (1999–2000)
Năm 1999, nhà Baker thuê Goldman Sachs làm cố vấn, với phí cố định 5 triệu đô la. L&H chào mua 580 triệu đô la, ban đầu nửa tiền mặt nửa cổ phiếu, sau đó đổi thành toàn bộ cổ phiếu. Theo những gì được kể lại trước toà, Janet Baker chấp nhận điều này trong một thoả thuận gọi là “thoả thuận trên tờ khăn ăn”. Thương vụ được công bố cuối tháng 3 năm 2000, đúng lúc cổ phiếu L&H chạm đỉnh 72,5 đô la, và hoàn tất tháng 6 năm 2000.
Từ bài báo ở Seoul đến phá sản (8/2000–12/2000)
Mùa hè năm 2000, nhà báo Jesse Eisinger của Wall Street Journal để ý doanh thu của L&H ở Hàn Quốc: khoảng 1,2 triệu đô la trong nửa đầu năm 1999, nhưng khoảng 127 triệu trong nửa đầu năm 2000. Anh gọi điện cho các khách hàng, và bài báo lên trang ngày 8 tháng 8 năm 2000. Khoảng một tỉ đô la giá trị công ty bốc hơi. L&H phản công, mời báo chí đến xem văn phòng Seoul, và một tờ báo công nghệ của Anh viết rằng bài của Wall Street Journal sai sự thật.
Sau đó các cuộc điều tra cho thấy doanh thu được tạo ra theo vòng tròn: thư bên lề hứa “khi nào có lời thì trả tiền”, khoản nợ khách hàng bán cho bốn ngân hàng Hàn Quốc kèm tiền gửi đối ứng, và các công ty vỏ ở Singapore trả hơn 100 triệu đô la tiền bản quyền, trong đó có khoản ứng trước 8 triệu đô la qua một ngân hàng ở Bahrain. Tháng 11 năm 2000, L&H thừa nhận 47 hợp đồng ở Hàn Quốc, trị giá hơn 100 triệu đô la doanh thu, bị huỷ. Ngày 29 tháng 11 năm 2000, công ty nộp đơn xin bảo hộ phá sản ở Delaware; cuối tháng 12 cổ phiếu chỉ còn 0,76 đô la. Theo Uỷ ban Chứng khoán Mỹ (SEC), nhà đầu tư mất ít nhất 8,6 tỉ đô la vốn hoá.
Toà án và số phận của Dragon (2001–2022)
Tháng 4 năm 2001, cảnh sát Bỉ bắt Lernout, Hauspie và cựu tổng giám đốc Gaston Bastiaens. Năm 2002 SEC khởi kiện. Ngày 20 tháng 9 năm 2010, toà phúc thẩm Ghent tuyên mỗi người trong bốn bị cáo năm năm tù, trong đó ba năm thi hành. Tháng 12 năm 2021, toà này buộc sáu cựu lãnh đạo bồi thường 655 triệu euro.
Nhà Baker kiện nhiều bên; một số vụ kết thúc bằng dàn xếp, mang về khoảng 70 triệu đô la. Vụ kiện Goldman mở phiên cuối vào tháng 12 năm 2012, kéo dài 23 ngày với 30 nhân chứng. Tháng 1 năm 2013, bồi thẩm đoàn nhất trí bác các cáo buộc sau ba ngày nghị án. Tháng 6 năm 2013, thẩm phán giữ nguyên phán quyết, dù viết rằng đội Goldman làm việc chưa đến nơi đến chốn. Toà phúc thẩm liên bang khép lại vụ án tháng 11 năm 2014.
Còn Dragon: cuối năm 2001, ScanSoft mua mảng giọng nói của L&H trong một cuộc bán đấu giá tài sản. Năm 2005, ScanSoft mua Nuance và lấy tên này. Microsoft hoàn tất việc mua lại Nuance năm 2022.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Vai trò của Goldman Sachs: Goldman không bị kết luận có lỗi ở cả hai cấp toà. Chuyện đội Goldman còn rất trẻ và bản ghi nhớ không ai nhận chủ yếu là lời kể của bên nguyên và báo chí. Phía Goldman lập luận rằng chính Janet Baker và giám đốc tài chính của Dragon đã gạt lời khuyên thuê kế toán kiểm tra L&H và chốt thương vụ toàn cổ phiếu.
- Con số 580 triệu đô la: đây là giá trị cổ phiếu L&H ở đỉnh, không phải tiền mặt. Số tiền nhà Baker đòi Goldman cũng mỗi nơi ghi một kiểu.
- Quy mô gian lận: mỗi tờ báo nêu một con số khác nhau; con số đáng tin nhất là của SEC.
- Giai thoại: chuyện xưởng gạch của Dragon từng làm thòng lọng treo nhóm ám sát Tổng thống Lincoln chỉ là lời đồn; chuyện Dragon góp phần vào trợ lý ảo Siri cũng chưa chắc. Lời Lernout nói về “âm mưu của CIA” không được toà chấp nhận.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
L&H không sụp vì công nghệ giọng nói thất bại. Công nghệ ấy tốt và còn sống đến nay. Điều gây ra sụp đổ là một cơn sốt cổ phiếu cho phép dùng doanh thu ảo để mua công nghệ thật. Người trả giá đắt nhất là những người làm ra công nghệ, còn bên được trả tiền để thẩm định thì được toà xử là không phải bồi thường.
Bài học nằm ở một câu hỏi rất rẻ: trước khi tin một con số, hãy hỏi ai trả tiền cho ai. Làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo ngày nay có thể hoàn toàn thật, nhưng câu hỏi đó vẫn đáng đặt ra.
Câu hỏi thường gặp
Dragon Systems là gì và ai sáng lập?
Dragon Systems là công ty phần mềm nhận dạng giọng nói do vợ chồng James và Janet Baker lập năm 1982 ngay trong phòng khách nhà họ. Sản phẩm nổi tiếng nhất là Dragon NaturallySpeaking, ra mắt tháng 6 năm 1997.
Lernout & Hauspie đã gian lận như thế nào?
Theo SEC, công ty ghi nhận doanh thu không có thật bằng thư bên lề hứa khi nào có lời mới trả tiền, bán khoản nợ cho ngân hàng kèm tiền gửi đối ứng, và dùng các công ty vỏ ở Singapore trả bản quyền bằng tiền do chính L&H thu xếp.
Nhà Baker nhận được bao nhiêu tiền khi bán Dragon?
Giá trên giấy là 580 triệu đô la, nhưng toàn bộ bằng cổ phiếu L&H, và họ chỉ kịp bán một phần rất nhỏ trước khi công ty sụp đổ. Họ thu về khoảng 70 triệu đô la từ các vụ dàn xếp với những bên khác.
Goldman Sachs có bị kết luận có lỗi không?
Không. Tháng 1 năm 2013 bồi thẩm đoàn nhất trí bác cả ba cáo buộc, thẩm phán giữ nguyên phán quyết vào tháng 6 năm 2013 và toà phúc thẩm khép vụ án năm 2014. Thẩm phán vẫn viết rằng đội Goldman làm việc chưa đến nơi đến chốn.
Những người đứng đầu L&H bị xử thế nào?
Năm 2010, toà phúc thẩm Ghent tuyên Lernout, Hauspie, Bastiaens và một cựu phó chủ tịch mỗi người năm năm tù, trong đó ba năm thi hành. Năm 2021, sáu cựu lãnh đạo bị buộc bồi thường 655 triệu euro.
Công nghệ Dragon bây giờ ở đâu?
Mảng giọng nói được ScanSoft mua cuối năm 2001; ScanSoft đổi tên thành Nuance năm 2005, và Microsoft hoàn tất việc mua lại Nuance năm 2022.
Nguồn tham khảo
- Uỷ ban Chứng khoán Mỹ (SEC), thông cáo LR-17782 và hồ sơ 8-K năm 2001 của L&H
- Báo cáo 10-Q năm 2000 của L&H (đoạn trích)
- MIT Technology Review, 9/1998
- Boston Globe, 11/12/2012
- Bloomberg, 12/12/2012
- Language Log (Mark Liberman), 7/2012, và bài của New York Times được trích lại
- Mass Law Blog; Insurance Journal (về phán quyết của thẩm phán Saris)
- Toà phúc thẩm liên bang khu vực 1 (ca1.uscourts.gov); Justia
- The Register, 3/9/2000; Brussels Times; ID.nl; accountant.nl
- Harvard Law School Forum on Corporate Governance, 2013; ETHW; Wikipedia
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
