Robot công nghiệp đầu tiên Unimate bước vào dây chuyền thật của General Motors vào mùa xuân năm 1961, lặng lẽ, không lễ khánh thành hay báo chí. Bài viết kể lại chuyện George Devol và Joseph Engelberger đưa cánh tay thép ấy vào nhà máy, vì sao nước Mỹ gần như bỏ lỡ nó và vì sao Nhật Bản mới là nơi nó thật sự nở rộ.

Tóm tắt nhanh

Unimate thành công không nhờ thông minh mà nhờ nhận đúng việc không ai muốn làm: gắp vật đúc nóng đỏ cạnh máy đúc. Nó có trí nhớ chứ không biết nhìn hay hiểu, và chính sự khiêm tốn đó khiến nước Mỹ xem nhẹ. Nhật Bản đang thiếu người cho những việc nặng nhọc nên tiếp nhận công nghệ này nhanh hơn. Còn Unimation, công ty khai sinh ra nó, cuối cùng bị bán đi rồi tan rã.

Diễn biến chính

1955: nước Mỹ vừa mê vừa sợ tự động hoá

Giữa thập niên 1950, Detroit là trái tim công nghiệp thế giới và các hãng xe lắp những cỗ máy tự động khổng lồ. Tháng 10/1955, một tiểu ban của Quốc hội Mỹ mở phiên điều trần về tự động hoá và thay đổi công nghệ, kéo dài chín ngày. Giới chủ hứa có việc làm mới, công đoàn hỏi người bị máy đẩy ra khỏi xưởng sẽ ra sao.

Tuy vậy, những cỗ máy ấy khá ngốc: mỗi máy chỉ làm một việc, do cam thép và công tắc hành trình quyết định, đổi mẫu xe là phải đổi cả dây chuyền. Vì thế còn nhiều khe hở, những việc quá lặt vặt, thất thường hoặc nguy hiểm, vẫn do tay người làm.

1954–1956: Devol và Engelberger

George Devol, sinh năm 1912, không học đại học mà học bằng cách mày mò, từng làm cửa tự động, thiết bị radar và máy bán xúc xích. Ngày 10/12/1954 ông nộp đơn sáng chế “máy chuyển vật có lập trình”, đặt tên hệ thống là Unimation, ghép từ “vạn năng” và “tự động hoá”. Đơn nằm đó mà không có nhà đầu tư nào.

Năm 1956, tại một bữa tiệc cocktail ở Westport, bang Connecticut, Devol gặp kỹ sư Joseph Engelberger, sinh năm 1925, người mê truyện của Isaac Asimov. Theo lời kể, Engelberger nghe xong về cỗ máy liền nói nghe cứ như một con robot. Sau đó ông thuyết phục tập đoàn Condec đầu tư, và Condec về sau mua cả Unimation lẫn bằng sáng chế của Devol. Engelberger đi khắp các nhà máy ô tô với một câu hỏi: việc nào ở đây là việc tệ nhất?

1961: chiếc Unimate đầu tiên ở Ewing

GM đồng ý thử, nhưng theo nguồn thứ cấp, chỉ trả khoảng 18.000 đô la cho một cỗ máy tốn chừng 65.000 đô la để làm. Engelberger chấp nhận lỗ để được nói “khách hàng của tôi là General Motors”. Cỗ máy học việc bằng cách được người kỹ thuật viên cầm tay dẫn qua từng động tác, ghi vào một chiếc trống từ rồi tự lặp lại, không có ngôn ngữ lập trình, không thị giác.

Bằng sáng chế được cấp ngày 13/6/1961, trong đó Devol viết rằng máy sinh ra để giúp người vận hành, không phải thay họ. Người ta kể rằng nó chạy gần như suốt ngày đêm hơn mười năm, và vì nhận đúng việc không ai muốn giữ nên chẳng ai phản đối.

1966–1972: sân khấu truyền hình và Lordstown

Năm 1966, Unimate lên chương trình The Tonight Show của Johnny Carson: gạt bóng golf vào lỗ, rót bia, vung gậy chỉ huy ban nhạc. Khán giả vỗ tay, nhưng Engelberger về sau kể rằng những cuộc gọi ông nhận được chủ yếu là từ những người muốn thuê robot đi làm trò ở hội chợ quận.

Năm 1967, GM đưa hai robot hàn điểm vào nhà máy Norwood, bang Ohio, gần như không gặp phản đối. Nhưng năm 1970 ở Lordstown, dây chuyền xe Chevrolet Vega với 28 robot hàn chạy nhanh đến mức người phải chạy theo máy. Ít nhất 700 người bị cho nghỉ việc, hơn 16.000 đơn khiếu nại được nộp, và tháng 3/1972 công nhân đình công 22 ngày.

1966–1980: Nhật Bản đón nhận robot

Cũng năm 1966, Engelberger đến Tokyo, nơi theo lời kể có khoảng 700 giám đốc công nghiệp dự và phần hỏi đáp kéo dài hai giờ. Nhật thiếu người cho các việc 3K: kitsui (nặng nhọc), kitanai (bẩn), kiken (nguy hiểm). Kawasaki, dù không có tên trong danh sách bảy ứng viên của Unimation, vẫn giành được giấy phép nhờ khả năng làm van thuỷ lực chính xác. Hợp đồng ký tháng 10/1968, năm 1969 chiếc Kawasaki Unimate đầu tiên ra đời với giá 12 triệu yên.

Kawasaki tính một robot gánh phần việc của khoảng mười thợ hàn lành nghề, và đến tháng 5/1980 đã xuất xưởng chiếc thứ một nghìn. Giữa thập niên 1980, người ta ước tính Nhật nắm gần 70% số robot công nghiệp thế giới. Trong khi đó Unimation lỗ nhiều năm và chỉ có lãi từ năm 1975.

1978–1997: Unimate nhường chỗ

Khoảng 95% chi tiết trên một chiếc ô tô nặng dưới 1,5 kg, nên cánh tay thuỷ lực khổng lồ không hợp với việc lắp ráp. Unimation phải mua lại công ty của Victor Scheinman để làm ra cánh tay điện PUMA, đến với GM năm 1978. Engelberger vẫn phản đối quyết liệt xu hướng robot điện.

Năm 1983 Westinghouse mua Unimation với giá 107 triệu đô la, nhưng khách hàng bỏ sang robot điện, và chính GM bắt tay hãng Fanuc của Nhật lập liên doanh. Năm 1988 Westinghouse bán Unimation cho Stäubli của Thuỵ Sĩ. Năm 1997 Engelberger nhận Giải thưởng Nhật Bản vì đã khai sinh ngành robot công nghiệp. Chiếc Unimate đầu tiên hiện nằm trong bảo tàng Smithsonian.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Giá bán chiếc Unimate đầu tiên có nơi ghi 18.000, có nơi 25.000 hoặc 35.000 đô la; cân nặng và năm thành lập Unimation (từ 1956 đến 1962) cũng không thống nhất.
  • Nhiều giai thoại đến từ hồi ức muộn của Engelberger, vốn không phải lúc nào cũng chính xác. Ví dụ ông từng kể robot lên The Tonight Show là PUMA, trong khi đó là Unimate.
  • Câu đối đáp của Reuther về chuyện ai sẽ mua xe Ford có nhiều dị bản, và người kể lại duy nhất là chính Reuther.
  • Ý “gần như không ai phản đối” chủ yếu đến từ lời Engelberger, người bán robot; Lordstown cho thấy mặt kia.
  • Những người công nhân trong video là nhân vật ghép để dựng cảnh, không phải người có tên tuổi cụ thể.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Con robot có ích đầu tiên của loài người không cần chút trí tuệ nào. Nó chỉ cần một việc đủ tồi tệ để không ai tranh giành, và sự khiêm tốn ấy đã mở cửa nhà máy cho nó.

Nhưng cũng sự khiêm tốn đó khiến nước Mỹ không nhìn ra giá trị của nó, trong khi Nhật Bản, đang thiếu người cho các việc 3K, nhìn thấy ngay. Robot không thắng nhờ thông minh mà thắng ở nơi có người cần đến nó. Còn những robot biết nghĩ như trong truyện của Asimov thì đến nay vẫn chưa thật sự bước vào nhà máy.

Câu hỏi thường gặp

Robot công nghiệp đầu tiên được dùng ở đâu và làm gì?

Mùa xuân năm 1961, chiếc Unimate vào xưởng Ternstedt của General Motors ở Ewing, bang New Jersey. Nó gắp tay nắm cửa còn nóng đỏ ra khỏi khuôn đúc và thả vào bể nước làm nguội.

Ai phát minh ra Unimate?

George Devol nghĩ ra cỗ máy và nộp đơn sáng chế ngày 10/12/1954. Joseph Engelberger là người cùng ông biến ý tưởng thành sản phẩm và đi bán cho các nhà máy.

Unimate khác các máy tự động đời trước ở điểm nào?

Nó có trí nhớ: người kỹ thuật viên cầm tay dẫn từng động tác, cỗ máy ghi lên trống từ rồi lặp lại. Muốn đổi việc chỉ cần dạy lại, không phải đúc lại cả cỗ máy.

Vì sao Nhật Bản đón nhận robot nhanh hơn Mỹ?

Theo kịch bản, Nhật lúc đó thiếu người làm các việc nặng, bẩn, nguy hiểm (việc 3K) nên nhìn ra ngay giá trị của robot. Ở Mỹ, Unimation lỗ nhiều năm và chỉ có lãi từ 1975.

Vụ đình công ở Lordstown là gì?

Năm 1970 GM dựng ở Lordstown, Ohio, dây chuyền làm xe Chevrolet Vega với 28 robot hàn. Tháng 3/1972 công nhân đình công 22 ngày, và vụ này thành ví dụ điển hình về phản ứng chống tự động hoá.

Những chi tiết nào về Unimate còn chưa chắc chắn?

Giá bán chiếc đầu tiên (18, 25 hay 35 nghìn đô la), cân nặng và năm thành lập Unimation đều được các nguồn ghi khác nhau. Nhiều giai thoại đến từ hồi ức muộn của chính Engelberger.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.