Bài tóm tắt sách Grit - Vững Tâm Bền Chí Ắt Thành Công (tên gốc Grit: The Power of Passion and Perseverance) của nhà tâm lý học Angela Duckworth sẽ giúp bạn nắm nhanh ý chính của cuốn sách về sự bền bỉ theo đuổi mục tiêu dài hạn. Sách phù hợp với người đang học một kỹ năng khó, cha mẹ muốn nuôi dạy con biết kiên trì, hoặc ai từng băn khoăn không biết nên cố thêm hay nên dừng lại. Bản tiếng Việt do Nguyễn Thị Thục An dịch, Alpha Books phát hành, Nhà xuất bản Lao Động - Xã Hội.

Sách này nói về điều gì?

Cuốn sách trả lời một câu hỏi rất đời thường: vì sao có người đi đến cuối con đường, còn người khác giỏi không kém lại bỏ dở giữa chừng? Câu trả lời của tác giả là grit, tạm hiểu là sự kết hợp giữa đam mê và kiên trì dành cho những mục tiêu dài hạn. Khái niệm này xuất hiện từ một bài báo khoa học năm 2007 do bà viết cùng cộng sự, và sách ra mắt năm 2016.

Có một nghịch lý thú vị quanh cuốn sách. Lúc nhỏ, bố của Duckworth hay nói với bà rằng con không phải thiên tài. Nhiều năm sau, bà nhận học bổng của Quỹ MacArthur, thứ mà báo chí quen gọi là «giải thiên tài», cho chính những nghiên cứu cho thấy tài năng không quyết định ai đến đích. Rồi đến lượt khái niệm grit bị giới nghiên cứu hỏi ngược: nó có thật sự mới và mạnh như ta tưởng không? Vì vậy bài tóm tắt này đi qua cả hai phía.

5 ý chính của cuốn sách

1. Nỗ lực được tính hai lần

Duckworth từng làm tư vấn ở McKinsey rồi đi dạy toán lớp bảy tại một trường công ở New York. Ở đó bà thấy có em học giỏi nhất mà IQ không vượt trội, và có em rất thông minh lại học không tốt. Bà bắt đầu nghĩ ngoài trí thông minh còn một thứ khác góp phần tạo nên kết quả.

Theo định nghĩa của tác giả, tài năng là tốc độ một người tiến bộ khi được luyện tập, chứ không phải trình độ hiện tại. Mô hình bà đưa ra: tài năng nhân nỗ lực ra kỹ năng, kỹ năng nhân nỗ lực ra thành tựu, nghĩa là nỗ lực xuất hiện hai lần còn tài năng chỉ một lần. Đây là cách minh họa ý tưởng, không phải một phương trình đo được bằng số.

2. Sáu tuần ở West Point: bảng hỏi thắng hồ sơ tuyển sinh

Để thử ý tưởng ở nơi khắc nghiệt hơn lớp học, Duckworth đến Học viện Quân sự West Point. Tân học viên phải qua đợt huấn luyện hè sáu tuần gọi là Beast Barracks, và theo tạp chí Fortune khoảng 3% rời đi trong đợt này. Bà đặt bảng hỏi grit tự chấm cạnh hồ sơ tuyển sinh gồm điểm SAT, điểm trung học và kết quả thể lực. Theo Fortune, trong nghiên cứu với hơn 11.000 học viên, điểm grit dự báo ai hoàn thành đợt huấn luyện tốt hơn các thứ kia.

Sau khi sách ra, một nghiên cứu lớn hơn đăng trên tạp chí PNAS năm 2019 cho kết quả hai mặt: năng lực nhận thức vẫn dự báo điểm học và điểm quân sự tốt nhất, còn nhóm yếu tố ngoài trí tuệ, trong đó có grit, dự báo tốt hơn ai hoàn thành đợt đầu và tốt nghiệp đúng hạn. Nói cách khác, grit không thay được trí tuệ mà trả lời một câu hỏi khác: ai sẽ không bỏ đi.

3. Đam mê được nuôi lớn, không rơi từ trên trời

Lời khuyên «hãy theo đuổi đam mê» ngầm cho rằng bạn đã biết mình say mê điều gì. Tác giả cho rằng đam mê lớn dần qua khám phá, và grit phát triển qua bốn yếu tố theo thứ tự: hứng thú, luyện tập, mục đích, hy vọng. Giai đoạn đầu cứ thử nhiều thứ, bỏ khá nhiều thứ cũng không đáng tự trách; bền bỉ là chuyện của giai đoạn sau khi đã chọn.

Hứng thú không có nghĩa là thích từng ngày. Kình ngư Rowdy Gaines, huy chương vàng Olympic năm 1984, theo lời tác giả đã bơi chừng 20.000 dặm trước tấm huy chương ấy. Hỏi có yêu các buổi tập không thì ông đáp là không, nhưng ông yêu cả môn bơi. Với yếu tố luyện tập, tác giả nhắc tới các em dự thi đánh vần quốc gia ở Mỹ: theo Fortune, em có grit cao dành nhiều thời gian tự học một mình với danh sách từ khó. Đó là kiểu luyện tập có chủ đích, tốn sức và thường chẳng vui. Khi việc đã chọn bắt đầu nhàm, bà khuyên tìm một tầng sâu hơn trong chính việc ấy thay vì vội đổi sang cái mới.

4. Mục đích và hy vọng giữ ta lại khi mệt

Theo các bản tóm tắt sách, tác giả hình dung một thứ bậc mục tiêu như kim tự tháp: việc vặt hằng ngày ở dưới, mục tiêu lớn hơn ở giữa, một mục tiêu tối thượng ở trên đóng vai la bàn. Người có grit nối các mục tiêu nhỏ về một hướng chung. Kerry Close, nhà vô địch cuộc thi đánh vần quốc gia, theo lời tác giả đã luyện năm năm và chia mục tiêu lớn thành những việc nhỏ.

Trong cuộc phỏng vấn với Freakonomics, bà định nghĩa mục đích là nối công việc của mình với những người không phải là mình. Còn hy vọng, với bà, không phải lạc quan suông mà là niềm tin rằng mình vẫn làm được gì đó sau một cú ngã. Người tin mình bất lực thì rút lui, và việc rút lui lại củng cố niềm tin ấy.

5. Grit nuôi từ bên ngoài: Quy tắc Việc Khó

Theo các bản tóm tắt sách, tác giả đề xuất kiểu cha mẹ khôn ngoan: vừa đòi hỏi cao vừa nâng đỡ nhiều, và cha mẹ phải tự bền chí trước. Trong nhà bà có Quy tắc Việc Khó: mỗi người, kể cả bố mẹ, chọn một việc khó để luyện tập; các con tự chọn việc của mình; và chỉ được bỏ khi hết mùa hoặc hết năm. Một buổi tập tệ không phải lý do để bỏ ngang. Hạn bỏ cuộc đặt sẵn giúp quyết định không bị cảm xúc của một ngày chi phối.

Theo trang giới thiệu bản tiếng Việt, sách còn phỏng vấn nhiều người thành đạt như Jamie Dimon của JPMorgan và Pete Carroll, huấn luyện viên đội Seattle Seahawks, để gợi ý rằng grit cũng có thể được nuôi trong một tập thể.

Góc nhìn phản biện

Cuốn sách được đón nhận rộng rãi, nên giới khoa học đặt nhiều câu hỏi. Dưới đây là ba nhận định đáng chú ý, thuộc về người phản biện chứ không phải quan điểm của tác giả.

  • Marcus Credé (phỏng vấn trên Education Next): phân tích gộp 88 mẫu nghiên cứu với hơn 66.000 người cho thấy grit chỉ tương quan vừa phải với thành tích và gần như trùng với tính tận tâm. Ông cho rằng thói quen học tập tác động lên điểm số lớn khoảng gấp đôi grit, và ông chưa thấy nhiều chương trình nâng được grit. Ông cũng dẫn một nghiên cứu năm 2014 ở khóa tuyển chọn lực lượng đặc biệt, nơi thể lực giải thích mạnh gấp khoảng năm lần grit.
  • Scott Barry Kaufman (Scientific American): khen sách là bản tổng quan sáng sủa, dễ đọc, nhưng phản đối việc dựng grit thành đối thủ của IQ. Ông dẫn một nghiên cứu ở Anh với hơn 4.600 học sinh mười sáu tuổi, trong đó khi đã tính đến tính tận tâm thì grit thêm rất ít vào việc dự báo điểm thi.
  • David McKenzie (Ngân hàng Thế giới): nhận xét sách không cho biết hiệu ứng lớn hay nhỏ, bằng chứng chủ yếu từ các mẫu nhỏ ở Mỹ, và chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy rèn grit có tác dụng lâu dài. Ông cũng lưu ý ta thường chỉ gọi ai đó là bền bỉ hay cố chấp sau khi biết kết cục.

Công bằng với tác giả, bà nói grit là cần nhưng chưa đủ, thang đo chỉ dùng cho nghiên cứu và tự soi xét chứ không hợp để tuyển dụng hay xếp hạng trường học, và năm 2021, sau khi sách ra, bà thừa nhận đã hiểu sai một số tính chất đo lường của thang này. Một cách đọc cân bằng: grit có thật và có ích, nhất là để đoán ai không bỏ cuộc, nhưng không phải chìa khóa vạn năng và không thay được trí tuệ, cơ hội hay hoàn cảnh.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người đang học một kỹ năng khó và muốn hiểu vì sao có lúc chán nản, nên đào sâu hay đổi hướng.
  • Cha mẹ, thầy cô quan tâm cách giúp trẻ kiên trì mà không ép buộc.
  • Người thích sách tâm lý dựa trên nghiên cứu và sẵn sàng đọc kèm các ý kiến phản biện.
  • Ai muốn thử những thử nghiệm nhỏ như đặt hạn bỏ cuộc từ trước hay nối việc hằng ngày với mục tiêu lớn.

Câu hỏi thường gặp

Grit là gì theo Angela Duckworth?

Theo định nghĩa của tác giả, grit là sự kết hợp giữa đam mê và kiên trì dành cho những mục tiêu dài hạn. Nói đơn giản, đó là sự bền bỉ theo đuổi một mục tiêu lớn qua thời gian.

Grit có thay thế được tài năng hay trí thông minh không?

Không. Nghiên cứu PNAS năm 2019 trên học viên West Point cho thấy năng lực nhận thức vẫn dự báo điểm học và điểm quân sự tốt nhất, còn grit giúp trả lời ai sẽ không bỏ cuộc. Chính tác giả cũng nói grit cần nhưng chưa đủ.

Nên dừng lại hay cố thêm khi thấy mệt?

Sách không có công thức chắc chắn, và người phản biện nhắc rằng ta thường chỉ phân biệt bền bỉ với cố chấp sau khi biết kết cục. Video gợi ý đặt hạn bỏ cuộc từ trước, như Quy tắc Việc Khó, để quyết định không phụ thuộc cảm xúc của một ngày.

Quy tắc Việc Khó là gì?

Theo các bản tóm tắt sách, đó là luật trong nhà tác giả: mỗi người, kể cả bố mẹ, chọn một việc khó để luyện tập, con tự chọn việc của mình, và chỉ được bỏ khi hết mùa hoặc hết năm.

Sách Grit có bản tiếng Việt không?

Có. Bản tiếng Việt mang tên Grit - Vững Tâm Bền Chí Ắt Thành Công, do Nguyễn Thị Thục An dịch, Alpha Books phát hành, Nhà xuất bản Lao Động - Xã Hội.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.