Bài tóm tắt sách Đi Tìm Lẽ Sống (tên gốc Man's Search for Meaning) của bác sĩ thần kinh người Áo Viktor E. Frankl dành cho ai muốn hiểu vì sao một cuốn hồi ức về trại tập trung lại trở thành sách kinh điển về tự do và ý nghĩa cuộc sống. Bản tiếng Việt do First News phát hành, Thanh Thảo dịch, Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành. Bài này đi qua bốn ý chính, rồi nghe cả những người phê bình Frankl.

Sách này nói về điều gì?

Viktor Frankl sinh năm 1905 ở Vienna và mất cũng tại đây, thọ 92 tuổi. Ông là bác sĩ thần kinh và tâm thần, từ giữa những năm 1920 đã đề xuất một hướng chữa trị lấy ý nghĩa làm trung tâm, gọi là logotherapy (liệu pháp ý nghĩa). Sách ra lần đầu năm 1946 bằng tiếng Đức, bản tiếng Anh ra ở Mỹ năm 1959. Sách có hai phần: phần đầu kể và phân tích những gì ông trải qua trong các trại, phần sau trình bày logotherapy.

Nghịch lý làm nên sức nặng của cuốn sách: một người bị lấy đi gần như mọi thứ, gồm cha, mẹ, anh trai và vợ, lại viết về tự do. Theo nhà xuất bản Beacon Press, sách đã bán hơn 16 triệu bản và được dịch ra hơn 50 thứ tiếng. Vì đây là chuyện có thật về Holocaust, cách đọc phù hợp là chậm rãi và trang trọng, không biến nỗi đau thành khẩu hiệu.

4 ý chính của cuốn sách

1. Tự do cuối cùng: chọn thái độ của mình

Theo niên biểu của Viện Viktor Frankl, tháng 9/1942 ông bị bắt cùng vợ là Tilly, rồi cả gia đình bị đưa tới Theresienstadt, nơi cha ông chết vì kiệt sức. Sau đó ông bị chuyển tới Auschwitz, nơi mẹ và anh trai Walter bị giết, rồi tới các trại con của Dachau là Kaufering và Türkheim. Ông không ở Auschwitz lâu. Ông mô tả tâm trí người tù đi từ cú sốc sang trạng thái vô cảm, và ông vừa ở trong cuộc vừa quan sát như một nhà tâm lý.

Frankl cho rằng dù bị tước gần hết, con người vẫn còn một khoảng nhỏ để chọn cách đáp lại hoàn cảnh. Ông kể rằng một câu đùa cũng giúp người tù đứng cao hơn hoàn cảnh vài giây, và nhận xét rằng sự tử tế hay tàn nhẫn có ở mọi phía: có lính canh tử tế, cũng có người tù làm kapo hành hạ bạn tù để kiếm lợi. Cần nói công bằng: tự do chọn thái độ là chuyện bên trong con người, nó không cứu được ai khỏi phòng hơi ngạt.

2. Có một lý do để sống thì chịu đựng được nhiều hơn

Frankl mượn ý của Nietzsche: ai có một lý do để sống thì chịu được gần như mọi cách sống. Theo ông, người tù còn hướng về điều gì đó ở tương lai thì đứng vững lâu hơn, còn khi một người thấy mình chẳng còn gì để chờ đợi thì đó là dấu hiệu rất nguy hiểm.

Điều giữ ông lại, theo phần giới thiệu sách của First News, là hình ảnh người vợ trong tâm trí. Theo Viện Viktor Frankl, ở Türkheim ông còn viết lại bản thảo cuốn sách chuyên môn đã mất trên những mẩu giấy lấy trộm, trong lúc mắc sốt phát ban. Nhưng hy vọng không phải tấm vé sống sót: rất nhiều người khao khát được sống vẫn đã chết. Ý của Frankl hẹp hơn: một điều đang chờ phía trước giúp con người chịu đựng, chứ không phải một lời hứa.

3. Ba con đường tới ý nghĩa, và con đường thứ ba đi qua đau khổ

Ngày 27/4/1945, lính Mỹ giải phóng trại Türkheim. Trên đường về Vienna, chỉ trong vài ngày ông biết tin vợ, mẹ và anh trai đều đã chết. Sang năm 1946, theo Viện Viktor Frankl, ông đọc cho người khác chép cuốn sách này trong chín ngày. Frankl cũng mô tả một giai đoạn thứ ba sau khi ra khỏi trại: cay đắng và vỡ mộng.

Logotherapy, về sau được gọi là trường phái tâm lý trị liệu thứ ba của Vienna sau phân tâm học của Freud và tâm lý học cá nhân của Adler, nêu ba con đường tìm ý nghĩa: làm một việc, yêu thương một người, và giữ phẩm giá, can đảm trước nỗi khổ không thể tránh. Theo cách đọc của Kai Audio, cả ba đều hiện ra trong đời Frankl. Cần lưu ý chữ "không thể tránh": theo chính ông, nếu nỗi khổ tránh được thì điều có ý nghĩa là loại bỏ nguyên nhân của nó.

4. Đừng hỏi đời có ý nghĩa gì, hãy xem đời đang hỏi mình điều gì

Frankl cho rằng hỏi "đời cho mình cái gì" là ngược chiều. Quan trọng là cuộc đời đang mong đợi gì ở ta, và ta trả lời bằng hành động, bằng trách nhiệm. Ông đề xuất dựng một Tượng Trách nhiệm ở bờ Tây nước Mỹ để đi cặp với Tượng Nữ thần Tự do ở bờ Đông, hàm ý tự do chỉ là một nửa.

Ông cũng khuyên hãy sống như thể đang sống lần thứ hai, và ở lần thứ nhất mình đã chọn sai. Trong lời tựa viết cho ấn bản năm 1992, tức thêm vào về sau, ông cho rằng thành công và hạnh phúc không thể đuổi theo, chúng chỉ đến như hệ quả khi ta dấn thân cho điều lớn hơn bản thân.

Góc nhìn phản biện

  • Lawrence Langer (sách xuất bản năm 1982, được tạp chí Moment dẫn lại) coi Frankl là cha đẻ của "ký ức cứu chuộc", tức việc cố rút ra điều đáng giá từ Holocaust, làm méo bản chất của trải nghiệm.
  • Richard Middleton-Kaplan (theo Wikipedia) cho rằng nhấn mạnh thái độ tích cực dễ khiến người đọc hiểu ngầm rằng người đã chết là người buông xuôi.
  • Kenan Malik (The Observer, 2020) khen giá trị cốt lõi nằm ở trách nhiệm chứ không phải lạc quan, nhưng cho rằng tư tưởng hiện sinh tách lựa chọn cá nhân khỏi phần còn lại của đời sống, dễ thành sách tự lực.

Ghi nhận công bằng: năm 1959, nhà tâm lý học Carl Rogers gọi sách là một trong những đóng góp nổi bật cho tư tưởng tâm lý học trong năm mươi năm trước đó (theo Beacon Press dẫn lại). Theo cách tổng hợp của Kai Audio, tự do của Frankl là tự do để sống có ý nghĩa, không phải tấm vé để sống sót, và không phải lý do để bảo người đang khổ chỉ cần nghĩ khác đi.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người muốn tìm hiểu cách một nhà tâm lý nhìn chính trải nghiệm trại tập trung của mình.
  • Người đang tự hỏi "đời mình có ý nghĩa gì" và muốn thử đổi chiều câu hỏi.
  • Người quan tâm tới logotherapy và lịch sử tâm lý trị liệu ở Vienna.
  • Người muốn đọc cả sách lẫn các phản biện để có cái nhìn cân bằng. Nếu đang khủng hoảng kéo dài, sách không thay được sự giúp đỡ của người làm chuyên môn.

Câu hỏi thường gặp

Đi Tìm Lẽ Sống của ai, bản tiếng Việt do ai phát hành?

Sách của Viktor E. Frankl. Bản tiếng Việt do First News phát hành, Thanh Thảo dịch, Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành.

Logotherapy là gì?

Là hướng trị liệu Frankl đề xuất, đặt ý nghĩa vào trung tâm, với ba nguồn ý nghĩa: làm một việc, yêu thương một người và thái độ can đảm trước nỗi khổ không thể tránh.

Có đúng là ai có hy vọng thì sống sót không?

Không. Hy vọng giúp con người chịu đựng, nhưng không phải lời hứa sống sót; nhiều tù nhân khao khát được sống vẫn đã chết.

Cuốn sách có bị phê bình không?

Có. Langer, Middleton-Kaplan và Malik nêu những giới hạn trong cách nhìn của Frankl, như đã tóm tắt trong bài.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.