Bài tóm tắt sách Tư Duy Như Một Kẻ Lập Dị (Think Like a Freak) này giới thiệu cuốn sách của Steven Levitt và Stephen Dubner, bộ đôi tác giả Freakonomics. Sách phù hợp với người muốn tìm cách nghĩ mới cho công việc và đời sống, và đã có bản tiếng Việt do Alpha Books phát hành.
Sách này nói về điều gì?
Hãy hình dung một cú sút phạt đền ở đẳng cấp cao. Theo số liệu trong sách, thủ môn hầu như luôn đổ người sang một bên, chỉ chừng 2% số lần đứng yên ở giữa. Sút thẳng vào giữa vì vậy lẽ ra là lựa chọn dễ thành bàn nhất, nhưng sách dẫn con số chỉ khoảng 17% cú sút nhắm vào đó. Đây là số liệu do sách dẫn, bài viết chưa đối chiếu được với nghiên cứu gốc.
Theo hai tác giả, một phần lý do là nỗi sợ trông ngớ ngẩn: sút góc mà hỏng thì người ta khen thủ môn giỏi, còn sút giữa mà bị bắt gọn thì người sút mất mặt. Nghịch lý xuyên suốt cuốn sách là: muốn nghĩ khôn hơn, đôi khi phải dám trông ngốc hơn một chút. Sách ra năm 2014, là cuốn thứ ba của bộ đôi.
5 ý chính của cuốn sách
1. Dám nói «tôi không biết»
Từ nhỏ ta đã quen với việc phải có câu trả lời, nên hay đoán rồi nói bằng giọng chắc chắn. Theo Stephen Dubner trong cuộc phỏng vấn với The Globe and Mail, chỉ cần năm phút suy nghĩ nghiêm túc là ta có thể nhận ra mình thật ra không biết.
Sách nhắc các thí nghiệm nếm rượu bịt nhãn của Robin Goldstein: năm 2008, với khoảng 500 người tham gia, nhìn chung họ thích rượu rẻ hơn rượu đắt. Cũng chính Goldstein, theo các nguồn bên ngoài chứ chưa chắc có trong sách, từng dựng một nhà hàng không có thật mà vẫn nhận giải của tạp chí Wine Spectator. Theo cách đọc của kênh, đây không phải bằng chứng chuyên gia vô dụng, mà là lời nhắc đừng mặc định rằng ai đó đã kiểm tra kỹ mọi thứ.
2. Đặt lại câu hỏi
Ngày 4/7/2001, Takeru Kobayashi lần đầu dự cuộc thi ăn bánh mì xúc xích Nathan's ở New York và ăn 50 cái trong 12 phút, gần gấp đôi kỷ lục cũ là 25 cái và 1/8. Ban tổ chức hết bảng số in sẵn, phải viết tay thêm.
Trong khi người khác hỏi «làm sao ăn được nhiều hơn», Kobayashi hỏi «làm sao ăn một cái bánh cho dễ hơn»: tách xúc xích khỏi bánh, bẻ đôi, nhúng bánh vào nước. Theo hai tác giả, đặt đúng câu hỏi là điều thiết yếu để tìm ra lời giải.
3. Đào tới nguyên nhân gốc
Đầu những năm 1980, giới y khoa đổ lỗi bệnh loét dạ dày cho căng thẳng, đồ cay và axit. Barry Marshall và Robin Warren cho rằng vi khuẩn Helicobacter pylori đóng vai trò quan trọng; bài báo của họ năm 1983 bị từ chối. Năm sau, Marshall tự uống dịch nuôi cấy vi khuẩn này dưới sự theo dõi nội soi, và năm 2005 hai người cùng nhận giải Nobel Y học. Đây là trường hợp hiếm của một nhà khoa học tự thử nghiệm, không phải điều nên bắt chước.
Theo cách đọc của kênh, chữa triệu chứng thì dễ và hợp lẽ thường, còn tìm gốc rễ thì khó và hay đụng chạm niềm tin cũ. Sách cũng nhắc: hai thứ đi cùng nhau chưa chắc cái này gây ra cái kia.
4. Khu vườn tự nhổ cỏ
Ban nhạc Van Halen cài vào phần kỹ thuật của hợp đồng biểu diễn yêu cầu bỏ hết kẹo M&M màu nâu khỏi bát kẹo trong phòng chờ. Nghe như thói ngôi sao, nhưng đó là phép thử: thấy kẹo nâu nghĩa là nơi diễn có thể chưa đọc kỹ hợp đồng, và ban nhạc sẽ rà lại điện, sân khấu, an toàn.
Theo sách, tinh thần của «khu vườn tự nhổ cỏ» là tạo tình huống để người ta tự lộ ý định thật, thay vì tự đi soi từng người. Cùng logic, theo nhà nghiên cứu Cormac Herley của Microsoft, những bức thư lừa đảo nói mình ở Nigeria cố tình lộ liễu để chỉ người cả tin nhất trả lời. Lời khuyên đi kèm: hãy nhìn người ta làm gì, đừng chỉ nghe họ nói.
5. Ưu điểm của việc bỏ cuộc
Theo lời Dubner kể với The Globe and Mail, hai tác giả từng định viết một cuốn cẩm nang giải quyết nghèo đói và bệnh tật, rồi gạch ý tưởng ấy sau khoảng năm ngày. Sách nêu ba thứ giữ chân ta: sợ bị coi là kẻ thất bại, tiếc phần đã bỏ ra (chi phí chìm) và không thấy những lựa chọn khác đang bị bỏ lỡ (chi phí cơ hội).
Sách còn gợi ý kỹ thuật «khám nghiệm tiền tử»: trước dự án, cả nhóm tưởng tượng nó đã thất bại rồi viết ra lý do, để những nghi ngờ không ai dám nói có chỗ lộ ra. Nhận xét riêng của kênh: bỏ cuộc đúng lúc là khôn, nhưng cũng dễ thành cớ cho sự chóng chán.
Góc nhìn phản biện
- Publishers Weekly (đầu tháng 5/2014): ý tưởng hay ho nhưng đôi khi nông và đáng ngờ, như chiếc áo sách kỹ năng khá mỏng khoác cho phong cách Freakonomics.
- David Runciman, The Guardian (theo phần tóm tắt trên Wikipedia): bỏ phần kinh tế học đi thì chỉ còn lời kêu gọi nghĩ khác người, và nhiều lời khuyên khá thông thường.
- William Leith, The Spectator: thích sách và nhiều ví dụ, nhưng thấy phần nguyên nhân gốc mơ hồ, nhiều bài học người từng trải đã biết sẵn.
Với lời khuyên «cất la bàn đạo đức vào túi», Dubner giải thích với The Globe and Mail rằng đó chỉ là gác quan điểm đạo đức sang bên ở bước đầu để hiểu đúng vấn đề, không phải bỏ đạo đức. Theo kênh, các câu chuyện minh hoạ rất đẹp nhưng được kể khi đã biết kết cục, và ta ít nghe về những người đi ngược đám đông rồi sai. Sách cho tinh thần nhiều hơn phương pháp: giống một cặp kính mới hơn là một bộ đồ nghề.
Ai nên đọc cuốn sách này?
- Người hay ngại nói «tôi không biết» hoặc ngại hỏi những câu nghe ngây ngô trong công việc.
- Người đang bế tắc với một vấn đề và muốn thử cách đặt câu hỏi khác.
- Người quản lý dự án hoặc làm việc nhóm, muốn thử cách rà soát sớm như «khám nghiệm tiền tử».
- Độc giả thích kể chuyện kiểu Freakonomics, miễn là coi sách như gợi mở tư duy chứ không phải công thức đúng cho mọi hoàn cảnh.
Câu hỏi thường gặp
«Kẻ lập dị» trong tên sách có nghĩa là gì?
Không phải người kỳ quặc, mà là người chịu nghĩ khác lối mòn. Theo bản tóm tắt, sách nhắc một câu đùa được gán cho George Bernard Shaw về chuyện ít ai chịu suy nghĩ thật sự, và muốn người đọc tập thói quen ấy.
Levitt và Dubner là ai?
Steven Levitt là nhà kinh tế học ở Đại học Chicago, Stephen Dubner là nhà báo từng viết cho tờ New York Times. Cuốn đầu tiên của họ là Freakonomics; sách này ra năm 2014, là cuốn thứ ba của bộ đôi.
Sách có bản tiếng Việt không?
Có. Bản tiếng Việt do Alpha Books phát hành; theo trang của Alpha Books, bản tái bản ra ngày 3/3/2022, in cùng Nhà xuất bản Thế Giới, dày 268 trang.
Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.
