Bài tóm tắt sách Lược sử văn chương (A Little History of Literature) của John Sutherland dành cho ai muốn có một tấm bản đồ về văn chương mà không phải đọc cả thư viện. Sách do Nguyễn Thái Hà dịch, Nhà xuất bản Thế Giới ấn hành, Nhã Nam giới thiệu. Bài phù hợp với người thích đọc, người đã xa văn chương từ thời đi học và người đang phân vân nên đọc gì tiếp theo.
Sách này nói về điều gì?
John Sutherland sinh năm 1938 tại London, là giáo sư danh dự văn chương Anh hiện đại tại University College London, chuyên về tiểu thuyết thời Victoria và lịch sử xuất bản. Theo Nhà xuất bản Đại học Yale, ông đã viết hoặc biên tập hơn hai mươi cuốn sách. Bản gốc ra mắt tháng 11/2013 trong loạt Little Histories, gồm bốn mươi chương ngắn.
Cuốn sách mở ra một nghịch lý. Theo một ước tính được nêu trong sách, một người biết chữ chỉ đọc chừng sáu trăm tác phẩm văn chương trong đời, khoảng mười cuốn mỗi năm. Vậy mà tác giả khẳng định tác phẩm lớn thì không cạn. Kho sách thì vô tận, đời đọc thì có hạn, nên câu hỏi lõi là: ta chọn thế nào và đọc thế nào để khỏi phí? Bài này không đi lần lượt từng chương mà chọn năm ý xuyên suốt.
5 ý chính của cuốn sách
1. Mỗi người tự đẩy chiếc xe đọc sách của mình
Theo bài điểm sách của giáo sư David Partenheimer trên Key Reporter, sách dùng hình ảnh chiếc xe đẩy trong siêu thị: mỗi người đọc tự xác định nhu cầu, mối quan tâm và khẩu vị, rồi chọn giữa kho hàng mênh mông của văn chương. Không ai chọn hộ bạn. Theo mô tả của Nhà xuất bản Yale, trên các kệ ấy có Beowulf, Shakespeare, Don Quixote, Dickens, Một chín tám tư của Orwell, nhưng cũng có cả những câu đùa tục khắc bằng chữ rune của người Anglo-Saxon và Mật mã Da Vinci.
Về lý do nên đọc, phần mở đầu sách (được trích lại trong một bài ghi chép đọc trên Substack) khẳng định rằng tác phẩm lớn không cạn và văn chương khiến ta «người hơn». Đây là quan điểm của tác giả, không phải dữ kiện đo đếm được.
2. Lịch sử văn chương là lịch sử các cách kể chuyện
Nhìn mục lục sẽ thấy tiểu thuyết là kẻ đến muộn. Các chương đầu đi qua thần thoại, sử thi, bi kịch, Chaucer, kịch tôn giáo diễn ngay ngoài phố, Shakespeare và Kinh Thánh bản King James. Văn chương từng được kể, hát và diễn cho đám đông rất lâu trước khi thành thứ ta đọc một mình trong phòng.
Tiểu thuyết xuất hiện ở chương «Ngôi nhà hư cấu», đặt trong bối cảnh Nội chiến Anh, rồi nối sang Defoe và Swift. Sau đó là Austen, Dickens, chị em nhà Brontë, Hardy, và chương dành riêng cho năm 1922, năm của chủ nghĩa hiện đại, tiếp theo là Virginia Woolf, Kafka, Camus, Beckett. Theo cách đọc của Kai Audio, mỗi hình thức ra đời để đáp một nhu cầu của thời mình, rồi bị người viết sau thách thức.
3. Đọc là một kỹ năng phải học
Chương «Cách đọc» xoay quanh Samuel Johnson, nhà phê bình văn chương lớn của nước Anh. Theo Partenheimer, Johnson có vấn đề nghiêm trọng về thị lực nhưng lại là người đọc văn giỏi bậc nhất. Chỉ riêng tên chương đã ngầm nói rằng đọc có thể học được, và đọc là nghĩ chứ không chỉ là nhìn.
Sutherland còn làm mẫu. Theo Sam Leith trên The Spectator, những đoạn đọc kỹ của ông, như đoạn mở đầu Emma của Jane Austen hay một bài thơ của Wilfred Owen, khiến văn bản sáng lên. Thói quen đáng mang theo sau khi gấp sách là đọc chậm, đọc kỹ.
4. Văn chương có chủ, có người cấm, có chợ
Chương «Dưới chăn» về sách thiếu nhi gợi cảnh trẻ con trùm chăn đọc sách bằng đèn pin sau giờ tắt đèn (theo bài điểm sách trên Shelf Awareness). Niềm vui riêng ấy nằm trong một hệ thống công khai. Sách có chương hỏi «Ai sở hữu văn chương?» về in ấn và bản quyền, chương về công chúng đọc, chương «Những cuốn sách nguy hiểm» về kiểm duyệt, chương về sách bán chạy và chương về giải thưởng.
Cũng cần nói rõ: các nguồn Kai Audio tham khảo chỉ nêu những chủ đề này, không kể chi tiết từng vụ việc, nên bài này cũng dừng ở mức chủ đề. Sam Leith khen các phần bàn gọn về giải thưởng, kiểm duyệt, công nghệ in và bản quyền là bối cảnh quý giá.
5. Ai chấm điểm văn chương? Thời gian và cuộc trò chuyện
Theo trang tiểu sử trên Wikipedia, Sutherland làm chủ tịch ban giám khảo giải Booker năm 2005, và năm 1999 từng bị chỉ trích vì kể trên báo Guardian những bất đồng giữa các giám khảo. Vậy mà theo Jon Morris trên PopMatters, trong sách ông coi cơn sốt giải thưởng là sự nóng vội và dẫn ý Orwell rằng người phán xét thật sự một tác phẩm là thời gian.
Chương cuối so sánh lớp toán, nơi một phương trình chỉ có một đáp án đúng, với lớp văn, nơi câu hỏi «Hamlet nói về điều gì?» có thể có nhiều câu trả lời cùng đứng vững. Văn chương, theo cách chương cuối nhìn, là việc chung, một cuộc đối thoại với những bộ óc lớn hơn mình.
Góc nhìn phản biện
- Sam Leith (The Spectator): khen nhiệt huyết và cách đọc kỹ, nhưng chỉ ra một số câu trích dẫn thiếu chính xác và việc sách nghiêng về văn chương Anh, về tiểu thuyết. Theo ông, nên dùng sách như một cuốn dẫn đường, không phải sách tra cứu.
- Jon Morris (PopMatters) và Shelf Awareness: dù có chương «Văn chương không biên giới», sách chủ yếu vẫn là kinh điển phương Tây. Morris còn nêu việc sách nói Shakespeare viết 37 vở ở chỗ này, 39 vở ở chỗ khác mà không giải thích. Shelf Awareness gọi phần điểm qua là sơ lược một cách tất yếu.
- David Partenheimer (Key Reporter): khen dí dỏm, uyên bác, nhưng ví giọng kể như một cuộc diễu hành Olympic nơi ai bước qua cũng rạng rỡ, nên đọc kèm một nhúm hoài nghi.
Bài ghi chép trên Substack còn đặt câu hỏi ai quyết định cuốn nào được lên kệ, và thấy các chương về chủng tộc, đế quốc còn mơ hồ. Với người đọc Việt, cuốn sách là một lối vào chứ không phải toàn bộ thế giới văn chương.
Ai nên đọc cuốn sách này?
- Người muốn có cái nhìn tổng quát về chặng đường văn chương, từ thần thoại tới sách bán chạy.
- Người đọc đang tìm cách chọn sách theo nhu cầu của mình thay vì chạy theo danh sách phải đọc.
- Người muốn đọc kỹ hơn, chậm hơn những cuốn mình đã chọn.
- Người tò mò về mặt ít được bàn: in ấn, bản quyền, kiểm duyệt, giải thưởng.
Câu hỏi thường gặp
Lược sử văn chương của John Sutherland nói về điều gì?
Sách kể lịch sử văn chương qua bốn mươi chương ngắn, từ thần thoại, sử thi tới sách bán chạy hôm nay. Sách bàn cả chuyện in ấn, bản quyền, kiểm duyệt và vai trò của người đọc.
Ai là tác giả và ai dịch Lược sử văn chương sang tiếng Việt?
Tác giả là John Sutherland, giáo sư danh dự văn chương Anh hiện đại tại University College London. Bản tiếng Việt do Nguyễn Thái Hà dịch, Nhà xuất bản Thế Giới ấn hành, Nhã Nam giới thiệu, dày 356 trang.
Một người đọc được bao nhiêu cuốn sách trong đời?
Theo một ước tính được nêu trong sách, một người biết chữ đọc chừng sáu trăm tác phẩm văn chương khi trưởng thành, tức khoảng mười cuốn mỗi năm. Đây là ước tính, không phải con số chính xác.
Cuốn sách này có hạn chế gì không?
Theo The Spectator, PopMatters và Shelf Awareness, sách nghiêng nhiều về văn chương Anh và phương Tây, điểm qua khá sơ lược, và có vài chỗ trích dẫn chưa chính xác. Nên coi đây là sách dẫn đường, không phải sách tra cứu.
Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.
