Từ «rô-bốt» ra đời cùng vở kịch R.U.R. của Karel Čapek, được diễn lần đầu ở thị trấn Hradec Králové (Séc) đêm 2/1/1921. Video kể hành trình của chữ này qua bốn nghĩa: lao dịch, người nhân tạo trên sân khấu, cỗ máy trên báo chí và nỗi sợ máy thay người, rồi quay về nghĩa đầu tiên mà thế giới gần như đã quên. Câu chuyện đáng quan tâm vì chữ ấy nay có mặt trong mọi cuộc tranh luận về trí tuệ nhân tạo.

Tóm tắt nhanh

Chữ robot xuất phát từ robota trong tiếng Séc, nghĩa là lao dịch, gốc từ rab (nô lệ). Trong R.U.R., robot không phải máy bằng sắt thép mà là sinh vật làm từ chất sống, được sản xuất hàng loạt để làm việc. Khi vở kịch đi khắp thế giới, báo chí và kỹ sư biến robot thành cỗ máy, còn Čapek năm 1935 phải thừa nhận ông đã «thua» trong cuộc tranh cãi về nghĩa của chữ này.

Diễn biến chính

Nghĩa thứ nhất: robota, lao dịch ở Bohemia

Ở Bohemia dưới thời Habsburg, robota là những ngày nông dân phải làm không công cho lãnh chúa. Hoàng đế Joseph II tuyên bố bãi bỏ chế độ này năm 1789, nhưng người kế vị khôi phục lại năm 1790. Phải đến năm 1848, nhờ đạo luật do nghị sĩ trẻ Hans Kudlich đề xuất, lao dịch mới bị xóa hẳn. Vì thế anh em nhà Čapek lớn lên khi chữ này mới rời đời thực chưa đầy nửa thế kỷ.

Năm 1918, Tiệp Khắc lập quốc sau khi Áo-Hung sụp đổ. Cùng thời, dây chuyền lắp ráp của Ford ở Mỹ và lối quản lý của Frederick Taylor biến người thợ thành một khâu lặp đi lặp lại. Kịch bản đặt vở kịch của Čapek trong bầu không khí ấy.

Nghĩa thứ hai: robot trên sân khấu (1920–1921)

Karel Čapek sinh năm 1890, làm báo và viết văn; ông thường viết chung với anh trai Josef, một họa sĩ lập thể. Theo chính lời Karel kể trong một bài báo, ông đang băn khoăn muốn gọi những công nhân nhân tạo là «labori», còn Josef lầm bầm: «thì gọi chúng là roboti đi». Kịch bản được in thành sách tháng 11/1920, bìa do Josef vẽ.

Trong vở, nhà máy Rossum trên một hòn đảo chế tạo robot từ chất sống, lắp ráp hàng loạt như ô tô. Giám đốc Domin khoe một robot chỉ có giá 150 đô la, còn khi Helena hỏi sao không trả lương cho chúng thì có người đáp: chúng sẽ làm gì với tiền lương? Robot cuối cùng nổi dậy, giết hết loài người trừ Alquist, người thợ xây còn làm việc bằng đôi tay. Vở ra mắt ở Nhà hát Quốc gia Praha ngày 25/1/1921 và giữ trong chương trình sáu năm.

Nghĩa thứ ba: robot thành cỗ máy (1922–1938)

Trong hơn hai năm, vở được dịch ra khoảng ba mươi thứ tiếng và chữ robot được các nơi giữ nguyên. Tháng 10/1922, vở lên sân khấu Broadway, chạy 184 suất; Spencer Tracy nằm trong dàn diễn viên đóng robot. Giới phê bình New York gọi nó là lời châm biếm sắc sảo về nền văn minh máy móc.

Tháng 4/1923 ở London, nhà dàn dựng Nigel Playfair cắt chừng sáu mươi dòng thoại ở đoạn kết, gồm phần lớn lời của Alquist. Čapek đã tự gửi những dòng bị cắt sang Anh. Năm 1927, hãng Westinghouse (Mỹ) giới thiệu Televox, chiếc hộp rơ-le điều khiển bằng tiếng còi qua điện thoại, và báo chí gọi nó là robot. Tháng 2/1938, BBC phát một trích đoạn R.U.R. dài ba mươi lăm phút trên truyền hình.

Nghĩa thứ tư: nỗi sợ máy thay con người (1935)

Ngày 9/6/1935, Čapek viết bài tự bào chữa ở ngôi thứ ba. Ông nói robot của mình không làm từ tôn sắt và bánh răng mà từ một chất hóa học tổng hợp, và ông kinh hãi từ chối trách nhiệm cho ý nghĩ máy móc có thể thay chỗ con người. Ông còn viết rằng thế giới cần robot cơ khí vì tin vào máy móc nhiều hơn tin vào sự sống, và thừa nhận mình đã thua.

Nhà văn Isaac Asimov về sau chê R.U.R. là một vở rất dở nhưng bất tử vì đã cho thế giới chữ robot. Theo lời ông, ba định luật robot ra đời để ngăn đúng kịch bản máy nổi loạn của vở này.

Số phận hai anh em (1938–1945)

Karel Čapek mất ngày 25/12/1938 ở Praha, hưởng dương 48 tuổi. Khi Gestapo đến bắt ông, họ không biết ông đã mất và đã bắt vợ ông thẩm vấn. Josef bị bắt ngày 1/9/1939, bị chuyển qua nhiều trại tập trung và chết ở Bergen-Belsen vào tháng 4/1945. Kịch bản nối cái chết ấy với nghĩa gốc của chữ robota: lao động cưỡng bức.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Cảnh Josef ngậm cọ. Nguồn duy nhất là lời kể của Karel hơn mười năm sau. Việc Josef nghĩ ra chữ robot gần như chắc chắn, nhưng từng chi tiết của khung cảnh nên coi là giai thoại.
  • Buổi diễn đầu tiên. Người ta hay nói vở ra mắt ở Praha ngày 25/1/1921, nhưng đoàn ở Hradec Králové đã diễn trước. Vì sao họ diễn trước thì mỗi nguồn kể một kiểu.
  • Televox. Chuyện người làm quảng bá của hãng nảy ra ý đưa nó lên báo là truyền thuyết nghề, chưa có biên bản nào xác nhận.
  • Bản cắt ở London. Việc bản cắt khiến vở bị đọc như một câu chuyện Frankenstein mới là cách giải thích còn tranh luận.
  • Ngày mất của Josef. Không ai biết chắc ngày mất, và chưa bao giờ tìm thấy thi thể ông.
  • Cách đọc robot là ẩn dụ người làm thuê. Đây là một cách đọc rất mạnh nhưng chỉ là một cách đọc; Čapek nói vở có phần hài, có hy vọng và không thích bị coi là châm biếm chính trị đơn thuần.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Câu chuyện cho thấy một chữ có thể đổi nghĩa gần như hoàn toàn khi đi qua tay báo chí, sân khấu và kỹ sư. Điều Čapek lo không phải máy móc có nguy hiểm không, mà là chuyện gì xảy ra khi ta bắt đầu coi một con người như món hàng có thể thay thế.

Theo kịch bản, mỗi khi báo chí viết AI sẽ thay thế hàng triệu việc làm, ta lại vẽ hình người sắt, trong khi nhân vật chính của những câu chuyện ấy vẫn là người làm thuê và người cân nhắc xem họ có đáng được trả lương hay không. Đó là một gợi ý để suy ngẫm, không phải lời tiên đoán.

Câu hỏi thường gặp

Từ robot có nguồn gốc từ đâu?

Từ robota trong tiếng Séc, nghĩa là lao dịch, có gốc từ rab (nô lệ). Chữ này được dùng cho những người nhân tạo trong vở R.U.R. của Karel Čapek.

Ai nghĩ ra chữ robot, Karel hay Josef Čapek?

Theo bài báo của Karel Čapek, người nghĩ ra chữ này là anh trai ông, Josef. Việc này gần như chắc chắn, còn cảnh Josef vừa vẽ vừa ngậm cọ nên coi là giai thoại.

Vở R.U.R. được diễn lần đầu khi nào?

Đêm 2/1/1921 ở Hradec Králové, do một đoàn nghiệp dư. Buổi ra mắt ở Nhà hát Quốc gia Praha là ngày 25/1/1921.

Robot trong R.U.R. có phải máy móc kim loại không?

Không. Robot trong vở được làm từ chất sống tổng hợp, lắp ráp hàng loạt như ô tô. Čapek năm 1935 nhấn mạnh chúng không làm từ tôn sắt và bánh răng.

Televox có liên quan gì đến chữ robot?

Televox là thiết bị của Westinghouse năm 1927, được báo chí gọi là robot. Chuyện ai nảy ra ý gọi như vậy chỉ là truyền thuyết nghề.

Nguồn tham khảo

  • Bộ Ngoại giao Cộng hòa Séc (MZV), bài của Veis về R.U.R.
  • Wikipedia: R.U.R., Karel Čapek, Josef Čapek, Hans Kudlich
  • Lidové noviny, 24/12/1933 (bài của Karel Čapek về nguồn gốc chữ robot, qua blog languagehat)
  • IEEE Spectrum, 16/1/2024 (bài viết năm 1935 của Čapek, bản MIT Press)
  • Springer (nghiên cứu về buổi diễn London và cuộc tranh luận Shaw – Chesterton, 1923)
  • Portside; cyberneticzoo (về Televox); buchenwald.de (về Josef Čapek)

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.