Nếu bạn đang tìm một bản tóm tắt sách Câu chuyện nghệ thuật đương đại (The Story of Contemporary Art) của Tony Godfrey, bài này đi qua năm ý chính của cuốn sách theo cách kể của kênh Kai Audio. Sách dành cho người hay đi xem triển lãm mà muốn hiểu bối cảnh, cho sinh viên và người làm nghề sáng tạo; theo Nhã Nam, người chưa từng học về nghệ thuật vẫn đọc được. Bản tiếng Việt do Nhã Nam phát hành, Trần Phương Thúy dịch.

Sách này nói về điều gì?

Năm 1965, một nhà buôn tranh ở Toronto muốn đưa về Canada ba mươi chiếc hộp gỗ in nhãn y hệt thùng miếng chùi nồi Brillo, tác phẩm của Andy Warhol. Hải quan Canada xếp chúng vào hàng thương mại và đòi đóng thuế nhập khẩu. Hai năm sau, chính Phòng trưng bày Quốc gia Canada lại mua tám chiếc hộp như thế. Cùng một kiểu vật, nơi này coi là hàng hóa, nơi kia coi là nghệ thuật.

Đó là nghịch lý mà cuốn sách theo đuổi: khi bất cứ thứ gì cũng có thể là nghệ thuật, ta lại càng cần người kể, người giải thích và những cuộc tranh luận thì mới hiểu nổi. Theo mô tả của nhà xuất bản gốc, sách xuất phát từ ba câu hỏi rất đời thường: cái này nghĩa là gì, có thật là nghệ thuật không, và vì sao lại đắt thế. Bản gốc ra mắt năm 2020 (Thames and Hudson ở Anh, MIT Press ở Mỹ). Tên sách gợi nhớ Câu chuyện nghệ thuật của Ernst Gombrich (1950), và nhà xuất bản giới thiệu sách của Godfrey như phần tiếp nối, bắt đầu từ thập niên 1960.

Về tác giả: Tony Godfrey sinh năm 1951 ở Anh, viết về nghệ thuật đương đại hơn ba mươi lăm năm, từng điều hành chương trình thạc sĩ nghệ thuật đương đại tại Viện Sotheby's ở London và hiện sống ở Manila, làm giám tuyển cho nghệ sĩ Đông Nam Á.

5 ý chính của cuốn sách

1. Câu hỏi “cái gì là nghệ thuật” trở thành một phần của tác phẩm

Tháng 4 năm 1964, ở Stable Gallery (New York), Warhol bày những hộp gỗ do thợ mộc đóng đúng kích thước thùng hàng thật, nhãn hiệu được in lụa lên nhiều mặt. Nhìn từ xa hay nhìn gần, đó vẫn là một góc kho hàng; điểm khác biệt chỉ là nơi chúng được đặt. Triết gia Arthur Danto, một người đến xem, cùng năm ấy viết bài luận Thế giới nghệ thuật: muốn thấy một vật là tác phẩm, đôi mắt chưa đủ, ta cần cả nền hiểu biết và bối cảnh đi kèm.

Theo cách đọc của Kai Audio, từ thập niên 1960 giá trị của tác phẩm không còn nằm trọn trong tay nghề hay vẻ đẹp nhìn thấy, mà nằm nhiều hơn ở ý tưởng và bối cảnh. Một lưu ý trung thực: kênh chưa đối chiếu được chính văn để biết Godfrey kể vụ hải quan ra sao, nên đây là dữ kiện lịch sử dùng để minh họa. Điều có nguồn là cách Godfrey mở đầu: không bằng định nghĩa, mà bằng những câu hỏi người xem nào cũng từng thầm nghĩ. Theo nhà xuất bản, ông cho rằng muốn hiểu nghệ thuật đương đại phải nghe nhiều tiếng nói, từ nhà phê bình, giám tuyển, nhà sưu tập đến khán giả và chính nghệ sĩ.

2. Lịch sử kể bằng những cuộc tranh cãi, không bằng trường phái

Thay vì xếp theo chủ nghĩa này, trường phái kia, theo phần giới thiệu của Nhã Nam, Godfrey kể lại lịch sử qua những cuộc xung đột: hội họa hay nghệ thuật ý niệm, địa phương hay toàn cầu, phòng trưng bày hay thế giới bên ngoài. Tên các chương (tạm dịch từ bản tiếng Anh) đọc lên như một chuỗi câu hỏi: điêu khắc, sắp đặt hay hàng hóa; quốc gia hay toàn cầu; ngoạn mục hay đời thường; kể chuyện hay trừu tượng; đấu giá hay biennale. Mỗi câu hỏi gắn với một quãng thời gian cụ thể.

Theo Kai Audio, nghệ thuật đương đại trong cách sắp xếp này không phải dòng sông chảy thẳng mà là một cuộc tranh luận kéo dài. Hội họa là ví dụ: theo bài điểm sách trên tạp chí Critique d'art, nghệ thuật một thời mang tính ý niệm rồi đầu thập niên 1980 quay về với hội họa nhiều màu sắc. Cái tưởng đã bị bỏ lại hóa ra vẫn còn trong cuộc. Cái giá của cách kể này là đời thật hiếm khi gọn thành hai lựa chọn, nên các cặp đối lập nên được coi là câu hỏi mở.

3. Bản đồ nghệ thuật bị vẽ lại

Có một quan niệm từng rất phổ biến: nghệ thuật gần như chỉ do đàn ông da trắng làm ra. Theo mô tả sách trên trang nhà sách Avid Reader, điểm then chốt trong cách kể của Godfrey là quan niệm ấy bị đảo ngược. Mốc tiêu biểu là năm 1989 ở Paris, triển lãm Magiciens de la terre (tạm dịch: Những pháp sư của trái đất) do giám tuyển Jean-Hubert Martin thực hiện, bày ở Trung tâm Pompidou và Đại sảnh La Villette. Có đúng một trăm nghệ sĩ tham gia: một nửa từ Mỹ và Tây Âu, nửa còn lại từ châu Phi, Mỹ Latin, châu Á và Úc. Bài điểm sách trên Critique d'art ghi nhận Godfrey có nhắc triển lãm này.

Kai Audio không cho rằng một triển lãm đủ sức đảo ngược cả một quan niệm; đó chỉ là một mốc hay được nhắc tới. Một độc giả trên Goodreads, David Wineberg, kể sách đưa ông tới nghệ sĩ từ Kenya, Đức, Indonesia, Mexico, Canada và Trung Quốc. Với người nghe Việt Nam, điều đáng chú ý là tấm bản đồ ấy nay có cả Đông Nam Á, nơi tác giả đang làm việc.

4. Ngoạn mục hay đời thường: khán giả bước vào tác phẩm

Trước tranh cổ điển, ta thường đứng cách một bước để ngắm; nhiều tác phẩm đương đại lại mời ta bước vào. Ví dụ là The Weather Project của Olafur Eliasson ở Tate Modern, London, năm 2003: máy tạo ẩm phun lớp sương mỏng, hàng trăm bóng đèn vàng xếp thành nửa vầng tròn, trần nhà phủ gương nên phản chiếu thành một mặt trời tròn trịa, mờ ảo. Rất nhiều người nằm ngửa trên sàn, vẫy tay ngắm bóng mình trên trần; theo các nguồn tin có khoảng hai triệu lượt khách trong khoảng sáu tháng. Một độc giả Goodreads cũng dùng chính hình ảnh này khi điểm sách.

Kai Audio chọn thêm một ví dụ cùng chủ đề (chưa đối chiếu là có trong sách): nghệ sĩ Marina Abramović, năm 1974 ở Naples với bảy mươi hai đồ vật khán giả được dùng lên người bà, và năm 2010 ở MoMA khi bà ngồi im hơn 736 giờ cho khách lần lượt ngồi đối diện. Nhưng câu hỏi trong tên chương không phải lời khen: quy mô khổng lồ kéo được hàng triệu người, song cái ngoạn mục cũng có thể làm người xem quên ý nghĩa. Theo nhà phê bình Brian O'Doherty, người nằm dưới mặt trời giả ấy là đang say sưa với chính sự tự ngắm mình.

5. Đấu giá hay biennale: tiền, nghệ thuật và tư bản giám sát

Năm 2019, ở Art Basel Miami Beach, Maurizio Cattelan bày Comedian, một quả chuối tươi dán tường bằng băng keo; hai bản được bán với giá 120.000 đô la Mỹ mỗi bản. Năm 2024, tức sau khi sách ra mắt, một bản lên sàn Sotheby's, tính cả phí khoảng 6,2 triệu đô la. Đây là ví dụ Kai Audio chọn thêm, chưa đối chiếu được sách có bàn về quả chuối hay không, và chỉ là chuyện về thị trường, không phải gợi ý đầu tư.

Về phía sách, có một chương mang câu hỏi nghệ thuật cho sàn đấu giá hay cho biennale (nửa đầu thập niên 2010). Ở sàn đấu giá, tác phẩm là tài sản; ở biennale, nghệ thuật muốn là một diễn đàn. Một độc giả tên Geoff nhận ra giằng co giữa nghệ thuật và thị trường là điều thú vị, vì cả một số biennale cũng chịu ảnh hưởng của thứ bán được. Bài học theo Kai Audio: giá cao không có nghĩa tác phẩm hay, cũng không có nghĩa là lừa đảo; giá tiền kể về thị trường và người mua, chứ không tự động kể về tác phẩm. Chương cuối, Nghệ thuật trong thời đại tư bản giám sát (từ 2015), mượn khái niệm của giáo sư Shoshana Zuboff, đưa hành trình từ chiếc hộp gỗ tới thế giới dữ liệu trong chiếc điện thoại của ta.

Góc nhìn phản biện

  • Sách dễ đọc nhưng chưa chắc thuyết phục. Washington Post Book World khen Godfrey viết dễ tiếp cận, không đầy thuật ngữ. Tuy vậy độc giả David Wineberg (Goodreads) nhận xét sách mở rộng tầm nhìn nhưng không thuyết phục ông về chính nghệ thuật: nghệ thuật đương đại dường như luôn cần “một cái nạng” là lời giải thích, và sự lệ thuộc đó có thể thành rào cản với người xem.
  • Rộng mà chưa sâu. Độc giả TheLastMango thấy sách chuyển từ nghệ sĩ này sang nghệ sĩ khác quá nhanh nên hơi rời rạc; độc giả Pop Bop cho rằng nhiều lời phát biểu của nghệ sĩ được trích sẽ khiến người đọc cạn kiên nhẫn.
  • Phạm vi “toàn cầu” đến đâu? Bài điểm của Gabriel II A-Avava Ndo trên Critique d'art khen sách khơi gợi sự tò mò nhưng đặt câu hỏi: sách thật sự bao quát nghệ thuật đương đại của cả thế giới, hay chỉ một vùng địa lý có giới hạn?

Nhận xét riêng của Kai Audio: giải thích bối cảnh giúp ta hiểu vì sao người ta tranh cãi về một tác phẩm, nhưng chưa chắc khiến ta thấy nó đáng xem.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người hay đi xem triển lãm, bảo tàng và muốn hiểu bối cảnh phía sau tác phẩm.
  • Sinh viên và người làm nghề sáng tạo cần một bức tranh tổng quan về khoảng sáu mươi năm nghệ thuật đương đại.
  • Người từng bối rối trước một tác phẩm và muốn có thêm câu hỏi để hỏi, thay vì chỉ hỏi “cái này có phải nghệ thuật không”.
  • Người muốn nhìn nghệ thuật từ góc rộng hơn phương Tây, trong đó có Đông Nam Á.

Câu hỏi thường gặp

Sách Câu chuyện nghệ thuật đương đại của ai, do nhà nào phát hành?

Sách của Tony Godfrey, tên gốc The Story of Contemporary Art, ra mắt năm 2020 (Thames and Hudson ở Anh, MIT Press ở Mỹ). Bản tiếng Việt do Nhã Nam phát hành, Trần Phương Thúy dịch.

Cần đọc Gombrich trước khi đọc cuốn này không?

Không. Theo Nhã Nam, sách viết cho cả người chưa từng học về nghệ thuật, và bạn không cần đọc Câu chuyện nghệ thuật của Gombrich trước. Nhà xuất bản gốc giới thiệu sách như phần tiếp nối, bắt đầu từ thập niên 1960.

Sách kể lịch sử nghệ thuật đương đại theo cách nào?

Thay vì theo trường phái, Godfrey kể qua mười chương, mỗi chương là một cuộc tranh luận gắn với một quãng thời gian, như hội họa hay ý niệm, địa phương hay toàn cầu, đấu giá hay biennale.

Vì sao một vật bình thường như hộp xà phòng lại có thể là nghệ thuật?

Theo cách đọc của Kai Audio, từ thập niên 1960 giá trị tác phẩm nằm nhiều hơn ở ý tưởng và bối cảnh. Cùng một chiếc hộp là hàng hóa ở cửa khẩu nhưng là tác phẩm trong bảo tàng, vì nơi đặt, người nhìn và lời bàn về nó đã khác.

Giá tác phẩm đắt có nghĩa là tác phẩm hay không?

Theo Kai Audio, không. Giá tiền cho biết ai sẵn lòng trả bao nhiêu vào lúc nào, nó không tự động trả lời tác phẩm có đáng nhớ hay không, nhưng cũng không đứng ngoài lịch sử của tác phẩm.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.