Tào Tháo (155–220) là nhân vật được nhắc đến nhiều nhất khi bàn về thời Tam Quốc, nhưng hình ảnh quen thuộc về ông phần lớn đến từ tiểu thuyết chứ không phải chính sử. Bài viết này dựa trên video của kênh Sử Ký Kể Đêm, tách Tào Tháo trong Tam quốc chí khỏi Tào Tháo trong Tam quốc diễn nghĩa, và luôn nói rõ chuyện nào do sách nào chép.

Tóm tắt nhanh

Tào Tháo là cháu nội một hoạn quan, khởi đầu yếu hơn Viên Thiệu nhưng thống nhất được phương Bắc nhờ ba thứ: danh nghĩa nhờ giữ vua Hiến Đế, lương thực nhờ lập đồn điền, và nhân tài nhờ dùng người theo năng lực. Ông cũng gây ra vụ tàn sát Từ Châu, thua ở Xích Bích, và không xưng đế dù nắm toàn quyền. Năm 220 ông mất, chưa đầy một năm sau con trai ông là Tào Phi lập nhà Ngụy.

Diễn biến chính

Xuất thân và lời bình "gian hùng" (155–184)

Tào Tháo sinh năm 155 ở huyện Tiêu, nay thuộc An Huy. Ông nội là hoạn quan Tào Đằng, cha là Tào Tung, con nuôi của Tào Đằng và làm đến Thái úy. Tam quốc chí tả ông thời trẻ là người lanh lợi, nhiều mưu mẹo, phóng túng. Ở tuổi hai mươi, ông được cử hiếu liêm và làm quan coi trị an ở Lạc Dương.

Câu "trị thế năng thần, loạn thế gian hùng" có ba phiên bản: một của Tôn Thịnh, một trong Hậu Hán thư, và một trong Thế thuyết tân ngữ gán cho Kiều Huyền. Các bản đều thống nhất ở một điểm: Tào Tháo không giận mà vui. Năm 184, khi Khăn Vàng nổi dậy, ông lần đầu cầm quân.

Những năm chạy loạn và Từ Châu (189–194)

Năm 189, Đổng Trác nắm triều chính, Tào Tháo bỏ trốn. Chuyện ông giết người nhà Lã Bá Xa trên đường chạy trốn chỉ nằm trong lời chú, với ba cách kể khác nhau. Năm 190, ở sông Biện, ông thua quân Đổng Trác và suýt chết. Năm 192, ông nhận hàng quân Khăn Vàng ở Thanh Châu và lập thành quân Thanh Châu.

Khi cha là Tào Tung bị giết trên đất Đào Khiêm, ông đem quân đánh Từ Châu. Tam quốc chí chép quân ông tàn sát nhiều nơi đi qua, và truyện Đào Khiêm chép người chết hàng vạn. Năm 194, Duyện Châu nổi dậy đón Lã Bố, ông gần như mất trắng căn cứ.

Giữ vua, lập đồn điền (196–199)

Năm 196, Tào Tháo đón Hiến Đế về đất Hứa. Mệnh lệnh của ông từ đó mang danh nghĩa nhà vua. Cùng năm, ông lập đồn điền để có lương thực, bài học từ nạn đói ở Bộc Dương. Năm 197, ông mất con trưởng Tào Ngang và tướng Điển Vi ở Uyển Thành. Dù vậy, hai năm sau ông vẫn nhận Trương Tú về hàng và trọng dụng.

Quan Độ (200)

Đầu năm 200, Đổng Thừa mưu giết ông, tự nói có mật chiếu của vua; Lưu Bị có tên trong số người dự mưu. Ở Quan Độ, Tào Tháo yếu hơn Viên Thiệu rõ rệt. Hứa Du từ phía Viên Thiệu sang báo kho lương ở Ô Sào, ông tự dẫn quân đốt sạch và thắng. Sau đó ông đốt chồng thư mà người của mình từng gửi cho Viên Thiệu, không truy xét ai.

Xích Bích (208)

Năm 208, ông làm Thừa tướng, thu Kinh Châu, đánh tan Lưu Bị ở Trường Bản rồi xuống phương Nam. Ở Xích Bích, ông thua. Chính sử cho thấy dịch bệnh, lửa từ kế của Hoàng Cái, quân phương Bắc không quen đánh sông nước và quân Kinh Châu mới hàng chưa thật lòng. Kênh nhận định thêm rằng sự tự tin quá mức cũng góp phần. Xích Bích không làm ông mất phương Bắc, nhưng ông không còn thống nhất được thiên hạ.

Cầu hiền lệnh đến lúc qua đời (210–220)

Năm 210, ông ban Cầu hiền lệnh với chủ trương "duy tài thị cử", và viết văn bản bày tỏ chí hướng, nói rằng rời binh quyền sẽ bị hãm hại. Năm 212, Tuân Úc phản đối việc ông lên Ngụy công rồi mất. Năm 213 ông nhận tước Ngụy công và Cửu tích, năm 216 làm Ngụy vương. Tháng Giêng năm 220, ông mất ở Lạc Dương, thọ sáu mươi sáu tuổi, để lại di lệnh chôn cất giản dị.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Câu "thà ta phụ người": chỉ một cuốn sách ra đời sau hơn trăm năm chép lại, và tiểu thuyết đã sửa lời. Rất có thể ông chưa nói đúng như thế.
  • Vụ Lã Bá Xa: ba bản kể khác nhau, không ai biết chắc điều đã xảy ra.
  • Số quân và số người chết: con số ở Quan Độ, Xích Bích và Từ Châu đều bị nghi là phóng đại, kể cả Bùi Tùng Chi cũng không tin số quân ở Quan Độ.
  • Giai thoại: hộp đồ ăn rỗng gửi Tuân Úc, khẩu lệnh "gân gà", và câu "làm Chu Văn Vương" đều chỉ có trong sách được dẫn ở lời chú, chưa thể kiểm chứng.
  • Chuyện tiểu thuyết: cầu gió Đông, thuyền cỏ mượn tên, Quan Vũ tha Tào Tháo ở Hoa Dung, qua năm ải chém sáu tướng không có trong chính sử.
  • Mộ ở An Dương: công bố cuối năm 2009, vẫn còn người hoài nghi.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Tào Tháo cho thấy một con người có thể mang hai mặt đều có thật: ông tha kẻ phản bội khi điều đó có lợi, chuộc con gái bạn cũ, nhưng cũng tàn sát Từ Châu và giết Khổng Dung, Hoa Đà. Kênh không đồng ý lau sạch vết Từ Châu, cũng không coi hình ảnh gương mặt trắng trên sân khấu là toàn bộ sự thật.

Câu chuyện cũng nhắc rằng hình ảnh một nhân vật lịch sử thường được tạo nên bởi người đời sau. Thay vì nhớ một câu nói nổi tiếng, nên hỏi câu ấy do sách nào chép và vào lúc nào.

Câu hỏi thường gặp

Tào Tháo có thật sự nói "thà ta phụ người, chớ để người phụ ta" không?

Không chắc. Câu này chỉ được sử gia Tôn Thịnh ghi lại, về sau Bùi Tùng Chi dẫn trong lời chú; Tam quốc diễn nghĩa sửa thành "phụ người thiên hạ". Rất có thể ông chưa từng nói đúng như thế.

Tào Tháo có giết cả nhà Lã Bá Xa không?

Chính văn Tam quốc chí không chép. Ba cuốn sách được dẫn trong lời chú kể theo ba kiểu: tự vệ, nghi ngờ rồi giết, hoặc nhầm tiếng bếp núc là mưu hại. Không ai biết chắc, chỉ biết đêm ấy có người chết.

Tào Tháo thua ở Xích Bích vì lửa hay vì dịch bệnh?

Có lẽ cả hai. Tam quốc chí chép về dịch bệnh lớn, truyện Chu Du chép kế hỏa công của Hoàng Cái. Tào Tháo còn viết thư nói ông tự đốt thuyền vì dịch bệnh, được xem là lời giữ thể diện.

Vì sao Tào Tháo nắm hết quyền mà không xưng đế?

Sử không ghi rõ ý nghĩ của ông. Trong văn bản năm 210, ông nói rời quân đội sẽ bị hãm hại. Theo giai thoại, ông nói nếu mệnh trời ở mình thì sẽ làm Chu Văn Vương, nghĩa là để con trai bước nốt.

Câu "trị thế năng thần, loạn thế gian hùng" là của ai?

Theo bản của Tôn Thịnh, Hứa Thiệu nói câu này. Hậu Hán thư chép khác đi, còn Thế thuyết tân ngữ cho rằng Kiều Huyền mới là người nói. Mỗi bản có sắc thái khác nhau.

Thảm sát Từ Châu có phải do kẻ thù bịa ra không?

Không. Chính Tam quốc chí, bộ sử hay nói đỡ cho nhà Ngụy, cũng chép quân ông đi qua đâu tàn sát nhiều đến đấy. Số người chết còn tranh cãi, việc tàn sát thì không.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.