Chuyện Chinook và Marion Tinsley là một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất về cờ đam giữa người và máy: một chương trình máy tính trở thành nhà vô địch thế giới vào năm 1994, nhưng không thắng nổi một ván nào trong trận đó. Bài viết kể lại diễn biến từ những năm 1990 đến lời giải cờ đam năm 2007, và vì sao kết cục ấy vẫn còn gợi nhiều suy nghĩ về cách ta nhìn chiến thắng của máy.
Tóm tắt nhanh
Chinook, chương trình cờ đam của Jonathan Schaeffer, trở thành chương trình máy tính đầu tiên giành ngôi vô địch thế giới trước con người, nhưng chỉ vì nhà vô địch Marion Tinsley rút lui do bệnh khi hai bên mới hòa sáu ván ở Boston, tháng 8/1994. Tinsley mất chưa đầy tám tháng sau. Để trả lời câu hỏi ai giỏi hơn, Schaeffer và nhóm theo đuổi lời giải toán học cho cờ đam, và ngày 29/4/2007 họ công bố kết luận: chơi hoàn hảo thì hòa.
Diễn biến chính
Hai người, hai “cuốn sổ”
Marion Tinsley sinh năm 1927 ở Ironton, bang Ohio, là giáo sư toán và dạy 26 năm tại một trường đại học ở Florida. Ông vô địch thế giới năm 1955, rời giải gần mười hai năm vì không còn đối thủ xứng tầm, rồi quay lại và giữ ngôi từ năm 1975 đến đầu thập niên 1990. Ông còn thuộc lòng các ván mình từng chơi từ thập niên 1940.
Jonathan Schaeffer là tiến sĩ khoa học máy tính ở Đại học Alberta, Canada. Sau khi chương trình cờ vua của ông thất bại ở giải thế giới năm 1989, ông chuyển sang cờ đam và bắt đầu dự án Chinook. Cờ đam từng bị giới nghiên cứu bỏ lại hơn hai mươi lăm năm, vì chương trình của Arthur Samuel thập niên 1950–60 từng bị nhìn nhận như đã “chinh phục” trò này.
1990: Chinook thách ngôi vô địch
Ở giải Mississippi mở rộng năm 1990, Schaeffer lần đầu gặp Tinsley, người chủ động ra chào và giúp ông làm quen ban tổ chức. Tháng 8 năm đó ở Tupelo, Chinook về nhì sau Tinsley, và có quyền thách đấu ngôi vô địch thế giới, điều chưa chương trình nào làm được ở bất kỳ trò chơi nào.
Hai liên đoàn cờ đam khi ấy cấm máy tranh ngôi của người. Tinsley không đồng ý, nên từ bỏ danh hiệu và ký hợp đồng đấu với Chinook. Hai liên đoàn lập ra danh hiệu vô địch thế giới giữa người và máy, phong ông là nhà vô địch danh dự. Theo Schaeffer, Tinsley chán các đối thủ chỉ muốn cầm hòa, còn Chinook khiến ông thấy trẻ lại.
1992: London, Tinsley thắng 4–2
Trận ở khách sạn Park Lane, London, tháng 8/1992 gồm 39 ván. Tinsley thắng các ván 5, 18 (do Chinook trục trặc và phải xin thua), 25 và 39, còn Chinook thắng ván 8 và ván 14. Tổng kết là 4–2 với 33 ván hòa. Tinsley nói ông “không thể thua”, và sau trận hô ba lời hoan hô cho loài người, trong đó có cả Jonathan.
1994: Boston và lời rút lui
Trận tái đấu mở ở Bảo tàng Máy tính, Boston, từ giữa tháng 8/1994. Sáu ván đầu đều hòa. Rồi Tinsley đau bụng, mất ngủ; theo lời kể, chính Schaeffer đưa ông vào bệnh viện, và phim chụp hôm sau cho thấy khối u ở tụy. Ông rút lui, và Chinook nhận ngôi vô địch mà chưa thắng ván nào. Schaeffer sau này viết rằng Tinsley vẫn bất bại trên bàn cờ.
Don Lafferty, bạn tập cũ của Tinsley, ngồi vào ghế trống: hai bên hòa 18 ván và mỗi bên thắng một ván ở Boston, rồi Chinook thắng một ván giữa 31 ván hòa ở Mississippi đầu năm 1995. Tối 3/4/1995, Tinsley qua đời ở Texas, thọ 68 tuổi.
1996–2007: Đuổi theo lời giải
Chinook nghỉ hưu năm 1996 và được sách kỷ lục Guinness ghi nhận là chương trình đầu tiên giành ngôi vô địch thế giới trước con người. Nhưng trận đấu dang dở với Tinsley vẫn để ngỏ câu hỏi ai giỏi hơn. Schaeffer chọn đường dài hơn: giải trọn môn cờ đam.
Dự án đứng yên từ năm 1997 đến 2001 để chờ máy mạnh hơn, rồi chạy tiếp trên hàng trăm bộ xử lý, kể cả sức máy mượn từ nhiều nơi. Một đầu tính từ tàn cuộc ngược lên, đầu kia tính từ nước mở màn xuôi xuống. Ngày 29/4/2007, đội công bố đã xong, và tạp chí Science sau đó đăng bài “Cờ đam đã được giải”.
Kết quả: hòa
Kết luận là nếu cả hai bên chơi hoàn hảo thì ván cờ đam kết thúc hòa. Sáu ván hòa ở Boston năm 1994 và lời giải năm 2007 vì thế khớp nhau ở một điểm: không ai thắng được một đối thủ không mắc lỗi.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Con số “mười tám năm” chỉ là cách đếm rộng. Nhóm Schaeffer đã tính tàn cuộc từ năm 1989, trước khi gặp Tinsley, và dự án nghỉ bốn năm. Món nợ với Tinsley biến cỗ máy từ công cụ thành mục tiêu, chứ không khởi động nó.
- Số ván Tinsley từng thua không có con số thống nhất: bảy, năm, ba hay chín, tùy có tính ván biểu diễn hay không. Chỉ chắc là rất ít.
- Cảnh “anh sẽ hối hận về nước này” do chính Schaeffer kể hai lần, cách nhau hơn hai mươi năm, và lệch nhau về năm, nơi đấu lẫn số nước máy phải nhìn trước.
- Câu “người lập trình cho tôi là Chúa” có ít nhất hai phiên bản, nên nên nhớ ý chứ đừng đóng khung từng chữ.
- Giấc mơ trước trận đấu, cơn đau bụng trên đường vào bệnh viện, “hồn ma” Tinsley hay tấm bia mộ có hình bàn cờ đều là giai thoại theo lời kể trong các bài báo và hồi ký, không phải sự kiện có tài liệu độc lập.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Chinook thường được nhắc như cột mốc đầu tiên của máy trước người ở một trò chơi, nhưng câu chuyện cho thấy một chiến thắng có thể mang vị rất khác chiến thắng thật sự: nó đến từ sự rút lui của đối thủ, và để lại câu hỏi chưa được trả lời suốt mười ba năm.
Điều còn lại có lẽ nằm ở Tinsley: ông chủ động nhường danh hiệu để được đấu với một đối thủ dám liều. Khi máy đã vượt người ở nhiều trò chơi khác, lời giải năm 2007 nhắc rằng việc không thể thua và việc dám chơi hay là hai chuyện khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Chinook là gì?
Chinook là chương trình chơi cờ đam do Jonathan Schaeffer cùng nhóm nghiên cứu ở Đại học Alberta (Canada) xây dựng từ năm 1989. Nó dùng sách khai cuộc, công thức chấm điểm thế cờ và cơ sở dữ liệu tàn cuộc.
Marion Tinsley là ai?
Tinsley (1927–1995) là giáo sư toán và nhà vô địch cờ đam thế giới, sinh ở Ironton, bang Ohio. Ông vô địch năm 1955, rồi giữ ngôi từ năm 1975 đến đầu thập niên 1990, và rất hiếm khi thua.
Chinook có thật sự đánh bại Tinsley không?
Có, trong hai ván ở London năm 1992 (ván 8 và ván 14), nhưng Tinsley thắng chung cuộc 4–2. Ở trận 1994 tại Boston, Chinook không thắng ván nào; nó nhận ngôi vì Tinsley rút lui khi hai bên đang hòa sáu ván.
Vì sao Tinsley rút lui khỏi trận năm 1994?
Ông bị đau bụng và mất ngủ giữa trận. Phim chụp sau đó cho thấy một khối u ở tụy, và ông rút lui. Ông qua đời ngày 3/4/1995 tại Texas.
Cờ đam được giải nghĩa là gì?
Nghĩa là đã chứng minh bằng tính toán kết cục của ván cờ khi cả hai bên không bao giờ mắc lỗi. Với cờ đam, kết cục đó là hòa. Nhóm Schaeffer công bố kết quả ngày 29/4/2007, và tạp chí Science đăng bài “Checkers Is Solved” cùng năm.
Việc giải cờ đam tốn bao nhiêu công sức?
Cờ đam có chừng 5×10²⁰ thế cờ. Cơ sở dữ liệu tàn cuộc về sau chứa mọi thế cờ từ mười quân trở xuống, khoảng 3,9×10¹³ thế, và hàng trăm bộ xử lý chạy song song trong nhiều năm.
Nguồn tham khảo
- J. Schaeffer, “Marion Tinsley: Human Perfection at Checkers?”, Games of No Chance, MSRI Publications 29, 1996 — bản PDF
- J. Schaeffer và cộng sự, “Checkers Is Solved”, Science 317(5844), 14/9/2007 — DOI
- A. C. Madrigal, “How Checkers Was Solved”, The Atlantic, 19/7/2017 — bài viết
- Dự án Chinook, Đại học Alberta: các trang về trận 1992 London, 1994 Boston, 1995 Petal và trang giới thiệu dự án
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
