Vannevar Bush và memex là câu chuyện về một chiếc bàn làm việc biết ghi nhớ, được mô tả trong bài báo "As We May Think" trên tạp chí The Atlantic tháng 7/1945 mà chưa từng được chế tạo. Bài báo này vẫn ảnh hưởng đến những người dựng nên máy tính cá nhân và siêu văn bản về sau. Đáng quan tâm vì một ý tưởng trên giấy lại đi xa hơn cả cỗ máy thật của chính tác giả.
Tóm tắt nhanh
Memex là cỗ máy tưởng tượng của Vannevar Bush: một chiếc bàn chứa vi phim, cho người dùng nối các tài liệu với nhau thành những "đường mòn" theo kiểu liên tưởng của bộ óc. Về kỹ thuật nó thuộc thế giới cơ khí, tương tự, và nếu được chế tạo thì có lẽ đã bị máy tính số vượt qua. Nhưng bản mô tả của nó gợi ý cho những người đi sau, như Douglas Engelbart và Ted Nelson, tìm cách hiện thực hóa ý tưởng bằng máy tính điện tử.
Diễn biến chính
Lá thư năm 1962 của Douglas Engelbart
Ngày 24/5/1962, Engelbart, một kỹ sư ở viện nghiên cứu SRI gần Stanford, viết thư cho Bush để xin phép trích lại bài "As We May Think". Trong thư, ông kể rằng mùa thu 1945, khi là lính kỹ thuật radar Hải quân đóng ở đảo Leyte (Philippines), ông đã đọc bài báo trong một thư viện nhỏ của Hội Chữ thập đỏ bên bìa rừng. Theo tài liệu, thư này có bản chép còn lưu lại.
Từ máy giải tích vi phân đến Nhà Trắng (1913–1944)
Bush sinh ngày 11/3/1890 ở Everett, Massachusetts. Năm 1913, luận văn thạc sĩ ở Tufts của ông là một máy vẽ địa hình gồm hai bánh xe đạp và một cây bút. Ông từng làm thử máy ở General Electric với 14 đô la một tuần, góp phần lập công ty sau này thành Raytheon, rồi làm phó hiệu trưởng MIT. Cuối thập niên 1920 đến đầu 1930, ông cùng cộng sự dựng máy giải tích vi phân, một cỗ máy tương tự dùng bộ tích phân bằng đĩa và bánh xe.
Ngày 12/6/1940, Bush gặp Tổng thống Roosevelt khoảng 15 phút với một tờ giấy phác thảo cơ quan huy động khoa học dân sự cho quốc phòng; tổng thống viết lên đó "OK – FDR". Ủy ban Nghiên cứu Quốc phòng ra đời ngày 27/6/1940, và Văn phòng Nghiên cứu và Phát triển Khoa học được lập ngày 28/6/1941, do Bush đứng đầu.
Nỗi lo về núi tri thức
Bush lo rằng tri thức tăng nhanh đến mức một nhà khoa học không đọc hết nổi chuyên ngành hẹp của mình, trong khi cách tra cứu vẫn lỗi thời như "tàu buồm vuông". Ông lấy Gregor Mendel làm ví dụ: công trình của Mendel được công bố nhưng "lạc mất" với thế giới suốt một thế hệ vì không đến được tay người hiểu nó.
Rapid Selector: cỗ máy thật không chạy (khoảng 1938–1940)
Ở MIT, với tiền của Eastman Kodak và một hãng máy tính tiền, Bush dựng Rapid Selector: phim chạy liên tục, mã chấm bên cạnh mỗi trang, tế bào quang điện đọc mã rồi chụp lại khung hình cần tìm. Một nhà nghiên cứu về sau nhận xét thẳng rằng vấn đề của dòng máy này là chúng không chạy. Không còn ảnh hay bản vẽ gốc của máy MIT; tư liệu chính là sơ đồ của kỹ sư Thomas Bagg.
Đơn xin sáng chế của Bush bị bác vì đã có tiền lệ của Emanuel Goldberg, người xin bằng năm 1927 và được cấp bằng Mỹ ngày 29/12/1931. Goldberg là người Do Thái, bị Quốc xã bắt cóc năm 1933, sau đó trốn sang Paris rồi đến Palestine năm 1937.
"As We May Think" và memex (1945)
Bài báo đăng trên The Atlantic tháng 7/1945. Memex là chiếc bàn có màn hình mờ nghiêng, bàn phím, nút và cần gạt, chứa sách, thư từ và ghi chép bằng vi phim; Bush tính nếu nhét 5.000 trang mỗi ngày thì phải hàng trăm năm mới đầy. Điểm cốt lõi là vận hành theo liên tưởng: người dùng nối hai tài liệu lại, và chuỗi các mối nối tạo thành một đường mòn có thể lưu, chia sẻ cho bạn bè. Ông cũng hình dung bách khoa thư kiểu mới, nghề "phát quang đường mòn" và chiếc máy ảnh đeo trán cỡ quả óc chó.
Ngày 10/9/1945, tạp chí Life in bản rút gọn kèm tranh minh họa. Cùng tháng 7 năm ấy, ngày 16/7, Bush có mặt ở vụ thử bom nguyên tử Trinity.
Những người đi tiếp (1959–1974)
Bush viết "Memex II" (1959) và "Memex Revisited" (1967), nhưng memex trong trang viết vẫn chạy bằng vi phim. Năm 1965, Ted Nelson đặt ra chữ "hypertext". Ngày 9/12/1968, Engelbart trình diễn ở San Francisco, sau này được gọi là "Mother of All Demos". Bush qua đời ngày 28/6/1974, thọ 84 tuổi, khi ARPANET đã chạy được năm năm.
Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng
- Bush có hồi âm Engelbart không? Chuyện thư không được trả lời chủ yếu xuất phát từ một cuốn sách; chưa ai chỉ ra chắc chắn trong hồ sơ của Bush có hay không thư trả lời.
- Bush có biết Goldberg không? Chưa ai trả lời chắc việc ông có biết máy của Goldberg trước khi dựng Rapid Selector. Điều chắc chắn là Goldberg đi trước hơn mười năm.
- Chuyện máy tính điện tử. Theo lời kể, khoảng 1937 Bush từng phác thảo một máy tính điện tử rồi gác lại; nguồn này độ chắc thấp. Ông cũng bị cho là đã từ chối đề xuất máy số của Norbert Wiener năm 1940 và không tài trợ ENIAC, và điểm này vẫn có tranh luận.
- Tên memex từ khi nào? Bản thảo "Cơ giới hóa và hồ sơ" có từ 1939, và việc chữ "memex" đã xuất hiện trong bản gửi tạp chí Fortune vẫn là chi tiết chưa thật chắc.
- Vai trò của Bush. Ông không phát minh ra siêu văn bản hay Internet. Tim Berners-Lee dựng ENQUIRE năm 1980 mà không biết đến Bush, và một sử gia cho rằng Bush ít liên quan đến ngành khoa học thông tin hiện đại hơn người ta tưởng.
Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?
Memex là cỗ máy nhìn về phía sau: cơ khí, tương tự, chạy bằng phim. Nếu được chế tạo, nó nhiều khả năng sẽ kẹt phim như Rapid Selector rồi bị máy tính số vượt qua. Nó sống sót chính vì chỉ tồn tại trên giấy.
Thứ Bush để lại không phải một cỗ máy mà là một câu hỏi: bộ óc nhảy theo liên tưởng, sao máy móc lại không? Đôi khi điều thay đổi thế giới không phải bản mẫu tốt nhất mà là bản mô tả gợi nhiều nhất. Hôm nay cũng có những bài luận về trí tuệ nhân tạo tả những cỗ máy chưa ai dựng nổi, và biết đâu một trong số đó sẽ là "lá thư bên bìa rừng" của một Engelbart tương lai.
Câu hỏi thường gặp
Memex là gì?
Là chiếc bàn làm việc tưởng tượng do Vannevar Bush mô tả năm 1945, chứa sách, thư từ và ghi chép bằng vi phim, cho phép nối các tài liệu thành đường mòn theo liên tưởng. Nó chưa từng được chế tạo.
Bài "As We May Think" đăng khi nào, ở đâu?
Trên tạp chí The Atlantic số tháng 7/1945. Ngày 10/9/1945, tạp chí Life in bản rút gọn kèm tranh minh họa.
Memex có phải là siêu văn bản hay Internet không?
Không. Nó là một ý tưởng gợi hứng. Bush không phát minh ra siêu văn bản hay Internet, và Tim Berners-Lee làm ENQUIRE năm 1980 mà chưa biết đến Bush.
Rapid Selector là gì và vì sao thất bại?
Là máy tìm kiếm vi phim ở MIT, dùng mã chấm và tế bào quang điện. Phim chạy nhanh thì rung, kéo phim không đủ nhanh và vị trí khung hình không ghi đủ chính xác, nên máy không chạy như hứa. Đơn sáng chế của Bush cũng bị bác vì Goldberg đã có bằng từ 1931.
Engelbart liên quan gì đến Bush?
Ông đọc "As We May Think" năm 1945, viết thư cho Bush năm 1962 và sau này, ngày 9/12/1968, trình diễn hệ thống có chuột, liên kết và hội thoại qua màn hình.
Nguồn tham khảo
- Bush, V. "As We May Think", The Atlantic, tập 176(1), tháng 7/1945, tr. 101–108
- Bản chép thư của Engelbart gửi Bush (1962), Stanford History 34Q
- Buckland, M. (Đại học Berkeley) về Emanuel Goldberg và Rapid Selector
- Burke, C. JASIS 43(10), 1992
- Wikipedia: "Vannevar Bush", "Memex", "As We May Think", "Emanuel Goldberg", "Differential analyser"
- Computer History Museum (về buổi trình diễn năm 1968)
- MIT Technology Review (2000); i-programmer
Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.
